Τετάρτη, 31 Δεκεμβρίου 2014

Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΟΒΗΛΟΣ ΚΑΙ Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΗΣ ΓΕΝΕΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ, ΜΕΤΟΧΙ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΟΝΗΣ ΙΒΗΡΩΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ.

Ανάμεσα στα σημερινά χωριά Ποδοχώρι και Κοκκινοχώρι, στον χάρτη της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού φαίνεται ένα τοπωνύμιο με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Μοναστήρι». Μια επιτόπια αναζήτηση αποκάλυψε εύκολα στον γράφοντα την ύπαρξη των ερειπίων ενός μοναστηριακού συγκροτήματος, από το οποίο σήμερα, όπως καταδεικνύουν οι δημοσιευόμενες στα πλαίσια του παρόντος πονήματος φωτογραφίες, σώζονται, ένα τμήμα της θεμελίωσης του πύργου, ένα μεγάλο μέρος του περιβόλου του, που έχει μεγάλο πάχος και είναι κατασκευασμένος από ξερολιθιά και μια μισοβυθισμένη κρήνη, υστεροβυζαντινής τεχνοτροπίας και κατασκευής, μαζί με μια τεράστια διασπορά οστράκων, (μικρών κομματιών από εφυαλωμένα και αβαφή, πήλινα αγγεία), των τελευταίων αιώνων της βυζαντινής αυτοκρατορίας.
Η ύπαρξη αυτού του άγνωστου μοναστηριού, (του οποίου την ιδιότητα ως μοναστηριού γνωρίζουν μεν οι γηγενείς κάτοικοι του Ποδοχωρίου, χωρίς όμως να γνωρίζουν οποιοδήποτε άλλο στοιχείο σχετικά μ’ αυτό), παρακίνησε τον υπογράφοντα να ερευνήσει, με τις ελάχιστες, ερασιτεχνικές του γνώσεις, την ιστορία αυτής της άγνωστης σελίδας της (εκκλησιαστικής αλλά και πολιτικής) ιστορίας του τόπου μας και τον καρπό αυτής της έρευνας να τον θέσει υπόψη σας, με το σύντομο αυτό πόνημα.
Η Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου, στην οποία στο εξής θ’ αναφερθούμε, βρισκόταν πολύ κοντά σ’ ένα μικρό, βυζαντινό οικισμό, ο οποίος είχε το όνομα «Οβηλός» και ο οποίος ταυτίζεται με τα βυζαντινά ερείπια που εντοπίζονται στο σημείο ακριβώς όπου βρισκόταν ο μεταγενέστερος μουσουλμανικός οικισμός «Σαρλή», (περίπου πεντακόσια μέτρα βόρεια από το σημερινό Κοκκινοχώρι), στους πρόποδες του Παγγαίου όρους.
Η πρώτη αναφορά («περιορισμός») του βυζαντινού Οβηλού αναφέρεται στο δεύτερο μισό του 11ου αιώνα, στο ανορθόγραφο έγγραφο με αριθμό 30 της Ιεράς Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους: «Χωρίον Οβίλος κατά τον γενόμενον περιορισμών. Καθός απάρχεται από του ρύακος της Κνειζάς, κατέρχεται προς δυσμάς αίος του εσφραγισμένου δρυός, και κάμπτει προς μεσημβρίαν, και απέρχεται εις τον δρόμον τον Κουνδούρων, και παρατρέχει δια του αυτού δρόμου προς ανατολάς αίος του εισταμένου λίθου του γράφοντος «όρος των Βουλγάρων», και εκνεύει αριστερά, κατέρχετε προς μεσημβρίαν, εισέρχεται εις το ρυάκιον την Κνειζάν και παρατρέχει αυτό ομύως προς μεσημβρίαν, και αποδίδει ένθα και ήρξατο».
Ο βυζαντινός αξιωματούχος, με τον τίτλο «Σπαθαροκανδιδάτος» και με το οικονομικής (φορολογικής) φύσεως αξίωμα του «Χαρτουλαρίου του Γενικού Λογοθεσίου», (το οποίο του παρείχε την εξουσία επί όλων των οικονομικών θεμάτων που αφορούσαν μια μεγάλη, επαρχιακή περιοχή, δυτικά της Κωνσταντινουπόλεως και εφ’ όλων των υποκειμένων σε φόρο πολιτών της ίδιας περιοχής), ο οποίος συνέταξε και υπέγραψε τον ανωτέρω «περιορισμό», προκειμένου να καταγράψει τις φορολογικές υποχρεώσεις των κατόχων κτημάτων στην αναφερθείσα, ευρεία, γεωγραφική περιοχή, ήταν ο Γρηγόριος Χαλκούτζης και ο χρόνος συγγραφής του κειμένου εντοπίζεται μεταξύ των ετών 1042-1044 ή ελάχιστα αργότερα. (Όλα τα προαναφερθέντα δημοσιεύθηκαν στις «Actes dIviron, Ι, des origines au milieu du XIe siecle», Παρίσι 1985, σελ. 262-269), από τους ιστορικούς ερευνητές των αρχείων του Αγίου Όρους, Jaques Lefort, Nicolas Oikonomides και Denise Papachryssanthou).
Ας σταθούμε όμως λίγο στο ανωτέρω κείμενο, για να επισημάνουμε δύο σημαντικά σημεία αυτού: Το πρώτο είναι το αρχικό τοπογραφικό σημείο, από το οποίο αρχίζει η περιγραφή του χωρίου του Οβηλού, (όπου ως χωρίο ή περιορισμός νοείται όχι μόνο η έκταση που κατελάμβανε αυτός καθαυτός ο οικισμός του Οβηλού, αλλά και όλη η γύρω περιοχή των κτημάτων που υπάγονταν σ’ αυτό, που όλα μαζί αποτελούσαν ένα οικονομικό σύνολο, υπαγόμενο στην κυριότητα του κράτους και στην οικονομική διαχείριση του βυζαντινού αυτοκράτορα, ο οποίος είχε την δυνατότητα να εκχωρήσει τα επ’ αυτού δικαιώματα σε τρίτους): Πρόκειται για το ρέμα της «Κνείζας» (ή «Κνειζάς»). Στη σλαβική γλώσσα, πράγματι, η λέξη υποδηλώνει το χτένι, την χτένα. Μέχρι σήμερα, λοιπόν, πεντακόσια περίπου μέτρα δυτικά από τις τελευταίες οικίες του σημερινού Ποδοχωρίου, υπάρχει ένα μεγάλο ρέμα που κατέρχεται από το Παγγαίο και το οποίο οι ντόπιοι ονομάζουν «Χτένι»! Αυτό, είναι, συνεπώς, το ρέμα στο οποίο αναφέρεται το υπό εξέταση κείμενο. Σ’ αυτό το ρέμα βρισκόταν το ανατολικό όριο των εδαφών του Οβηλού. Το δεύτερο στοιχείο είναι η όρθια πέτρα («ειστάμενος λίθος») που έγραφε ότι ήταν «όρος των Βουλγάρων», η οποία, όπως πιστεύουν οι Γάλλοι ερμηνευτές που δημοσίευσαν για πρώτη φορά, το έτος 1985, το κείμενο που μας αφορά, βρισκόταν σε απόσταση τριών χιλιομέτρων νοτιοδυτικά του σημερινού Ποδοχωρίου, πάνω στην αρχαία οδό η οποία ένωνε τον Οβηλό με τη βυζαντινή Χρυσούπολη, (την βυζαντινή, δηλαδή, πολιτεία που βρισκόταν δίπλα στην αριστερή κοίτη του Στρυμόνα, ακριβώς στις εκβολές του, εκεί όπου σήμερα ακόμη, δίπλα στην υφιστάμενη λιμνοθάλασσα, φαίνονται τα τείχη της). Όμοια ορόσημα είχε στήσει, άλλωστε, ο βασιλιάς των Βουλγάρων Συμεών στην περιοχή της Θεσσαλονίκης.
Προτού όμως συνεχίσουμε την αναφορά μας στον Οβηλό και την επεκτείνουμε και στην Ιερά Μονή της Γενέσεως της Θεοτόκου, θα πρέπει να λύσουμε τις απορίες των αναγνωστών, σχετικά με την παρουσία Βουλγάρων, σλαβικών τοπωνυμίων, (όπως λ.χ. το ρέμα της «Κνείζας», στο οποίο μόλις προηγούμενα αναφερθήκαμε), αλλά και σλαβικών κυρίων ονομάτων, στην περιοχή της έρευνάς μας. Θα κάνουμε, προς τον σκοπό αυτόν, μια σύντομη, ιστορική αναδρομή, για να δούμε την ιστορία της περιοχής του Στρυμόνα, στα χρόνια που μας ενδιαφέρουν, αλλά και στα προηγούμενα απ’ αυτά.
 Από την εποχή του αυτοκράτορα Ηρακλείου, στην περιοχή της Μακεδονίας εγκαταστάθηκαν Σλάβοι και σχημάτισαν «Σκλαβηνίας», δηλαδή περιοχές κατοικούμενες αποκλειστικά από Σλάβους, διοικούμενες από δικούς τους άρχοντες και στηριζόμενες σε δικούς τους θεσμούς. Ο λόγος που ευθύς εξ αρχής η βυζαντινή Διοίκηση ανέχθηκε το αυτοδιοίκητο των Σλάβων των Σκλαβηνιών ήταν γιατί επιθυμούσε την προοδευτική και ομαλή ένταξη του αλλόγλωσσου, αλλόθρησκου και πολιτιστικά κατώτερου, ξένου λαού στην υπάρχουσα πολιτική τάξη
Τέτοιες Σκλαβηνίες υπήρχαν, φυσικά και στην περιοχή του Στρυμόνα κι οι Σλάβοι κάτοικοί τους έμειναν γνωστοί στους ιστορικούς με το όνομα «Στρυμονίται Σλάβοι». Αυτοί οι Σλάβοι, ήδη από της εγκαταστάσεώς τους διενεργούσαν συχνά επιδρομές στα βυζαντινά εδάφη, φθάνοντας, μάλιστα, να πολιορκήσουν επανειλημμένα και την ίδια τη Θεσσαλονίκη, ενώ ειδικά οι Στρυμονίτες Σλάβοι, με τα μονόξυλά τους λήστευαν τους ταξιδιώτες που περνούσαν από τον Στρυμόνα, όπως μας δείχνει η περιπέτεια του «Γρηγορίου του Δεκαπολίτου», που έλαβε χώρα στο πρώτο μισό του 9ου αιώνα και περιγράφηκε στον βίο του, τον οποίο δημοσίευσε το έτος 1926 ο F. Dvornik, «La Vie de saint Grégoire de Décapolite et les Slaves macédoniens au IXe siècle, Paris 1926». Αυτή η συνεχής παρενόχληση των βυζαντινών εδαφών από τους Σλάβους των Σκλαβηνιών ανάγκασε τους βυζαντινούς αυτοκράτορες επανειλημμένα να εκστρατεύσουν εναντίον τους, με πρώτο τον Κωνσταντίνο Δ’ και δεύτερο τον Ιουστινιανό Β’, (685-695 και 705-711), οι οποίοι, κατά τα έτη 680 και  688/689, αντίστοιχα, εξαπέλυσαν μεγάλες εκστρατείες κατά των Σκλαβηνιών της Μακεδονίας και των Βουλγάρων της βορειοανατολικής περιοχής της αυτοκρατορίας, διέσχισαν τις περιοχές τους, ο δεύτερος δ’ εξ αυτών εισήλθε θριαμβευτής στη Θεσσαλονίκη. Μετά την μεγάλη εκστρατεία του Ιουστινιανού Β’ οι Σλάβοι αναγνώρισαν την επικυριαρχία του βυζαντινού κράτους κι ένα μεγάλο μέρος τους μεταφέρθηκε από τον αυτοκράτορα στη Μικρά Ασία, όπου εγκαταστάθηκε «γεωργικώς», στο εκεί Θέμα «Οψικίου», ενώ ένα άλλο μέρος τους ο ίδιος αυτοκράτορας το εγκατέστησε στα όρη και τις κλεισούρες του Στρυμόνα, για να φρουρούν τις διαβάσεις προς την κοιλάδα του ποταμού, απέναντι στους εισβολείς από τον Βορρά, Βουλγάρους και ανυπότακτους Σλάβους. Αυτοί ακριβώς οι Στρυμονίτες Σλάβοι, υπαγόμενοι πλέον υπό βυζαντινούς αξιωματικούς, υπήχθησαν στην «Κλεισούρα του Στρυμόνα», ήτοι μια μικρή, στρατιωτική διοίκηση, που δημιουργήθηκε γι’ αυτόν ακριβώς τον σκοπό και περιλάμβανε την ορεινή περιοχή μεταξύ του σημερινού Ρούπελ και του Μελενίκου, (σήμερα Μέλνικ, κοντά στην πόλη Σαντάνσκι), ο διοικητής της οποίας, ο κλεισουράρχης, εξαρτιόταν διοικητικά από το Διοικητή του Θέματος (ήτοι της Διοικητικής και στρατιωτικής περιφέρειας της) Θράκης, (μια και τότε ακόμη δεν υπήρχε αυτοτελές Θέμα Στρυμόνος).
Στο διάβα των επόμενων αιώνων, τα προβλήματα που προκαλούσαν οι αυτοδιοικούμενοι αυτοί Σλάβοι των Σκλαβηνιών εξακολούθησαν να υπάρχουν, σιγά σιγά όμως αυτοί, είτε τέθηκαν υπό την υπηρεσία του Κράτους ως «φοιδεράτοι», όπως οι Σμολεάνοι Σλάβοι, είτε νικήθηκαν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις, διαλύθηκε η αυτοδιοίκησή τους κι έγιναν φόρου υποτελείς, όπως οι Δρογουβίτες και οι Σαγουδάτοι, (που ζούσαν στην περιοχή της σημερινής Βέροιας) κι έτσι, από το έτος 836 ή 837 χάνονται πια τα ίχνη των «Σκλαβηνιών» και δεν αναφέρονται σε κανένα ιστορικό κείμενο, στις αρχές δε του 10ου αιώνα ο Ιωάννης Καμενιάτης, περιγράφοντας την άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς, το έτος 904, μας πληροφορεί ότι οι Σλάβοι της Μακεδονίας ζουν ειρηνικά με τον Ελληνικό πληθυσμό, έχοντας βαπτισθεί Χριστιανοί κι ότι υπάρχουν Σλάβοι, έμπειροι τοξότες, που ζουν πλησίον της Θεσσαλονίκης και βρίσκονται στην υπηρεσία του στρατηγού του Θέματος του Στρυμόνος, (πρόκειται, προφανώς, για τους Στρυμονίτες Σλάβους).
Η διαδικασία εξελληνισμού των Σλάβων της Μακεδονίας υπήρξε αργή, αλλά είναι ιστορικά βεβαιωμένη. Μετά την διάλυση κι εξαφάνιση των Σκλαβηνιών, οι Σλάβοι της Μακεδονίας υποτάχθηκαν, βίαια ή ειρηνικά, στο Βυζαντινό Κράτος, όντας δε ολιγάριθμοι, ζώντας ανάμεσα σε πολυπληθέστερους Ελληνικούς πληθυσμούς, υπηρετώντας στον βυζαντινό στρατό κι ευρισκόμενοι υπό την ισχυρή επιρροή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, λησμόνησαν με τον καιρό τη γλώσσα και την εθνική τους ταυτότητα κι εξελληνίστηκαν, ήδη από την εποχή του Λέοντος ΣΤ’ του Σοφού, (886-912), κατά τρόπον ώστε τα μεταγενέστερα Οδοιπορικά των Σταυροφόρων και των Καταλανών, κατά την περιγραφή των διελεύσεών τους από τη Μακεδονία και τη Θράκη, να μην αναφέρουν κανένα ενεργό, σλαβικό οικισμό, ενώ ήδη από τις αρχές του 11ου αιώνα τα έγγραφα των Μονών του Αγίου Όρους, στα οποία περιγράφονταν οι οικισμοί, τα χωριά και τα μεγάλα κτήματα αυτών των τελευταίων στη Μακεδονία, περιλάμβαναν λίγα, σχετικά, σλαβικά ονόματα και ακόμη λιγότερα τοπωνύμια κι αυτά μόνο σε περιοχές πολύ κοντά στον Στρυμόνα ποταμό, χωρίς, μάλιστα, να αποδεικνύει καν ότι οι φέροντες τέτοια ονόματα κάτοικοι ή πάροικοι εξακολουθούσαν να διατηρούν σλαβική εθνική συνείδηση, τη στιγμή που οι περισσότεροι μάλλον προέρχονταν από μικτούς (με τους Έλληνες) γάμους!
Ας πούμε όμως και λίγα λόγια για τη διοικητική και στρατιωτική κατάσταση της περιοχής που μας ενδιαφέρει, ώστε να γίνονται κατανοητά όσα θ’ αναφέρουμε στη συνέχεια: Ήδη εντός του 9ου αιώνα και συγκεκριμένα μεταξύ των ετών 809 και 899, η περιοχή του Στρυμόνα, λόγω της στρατηγικής σημασίας της, ως εκ της ευκολίας διεισδύσεως των Βουλγάρων, μέσα από την κοιλάδα του ποταμού, στα βυζαντινά εδάφη, (κάτι που είχε επαναληφθεί κατά κόρον στο παρελθόν), αποτέλεσε μια μεγάλη, αυτοτελή, διοικητική και στρατιωτική μονάδα, το «Θέμα του Στρυμόνος» (ή, σε κάποιες χρονικές περιόδους, το «Θέμα Σερρών και Στρυμόνος»), αποχωρισθείσα από το Θέμα της Θράκης, στο οποίο υπαγόταν μέχρι τότε, η οποία, όπως όλα τα Θέματα, στα οποία ήταν χωρισμένη η αυτοκρατορία, διοικούνταν από έναν στρατιωτικό και συνάμα πολιτικό άρχοντα, ονομαζόμενο «στρατηγό» (και αργότερα «Δούκα» ή «Κατεπάνω»). Από τον 12ο αιώνα και μετά, εξ άλλου, εμφανίζονται στην αυτοκρατορία, στα πλαίσια της μεγάλης, διοικητικής και στρατιωτικής μεταρρύθμισης της δυναστείας των Κομνηνών, μικρότερες διοικητικές μονάδες, που ονομάζονται «κατεπανίκια» κι έχουν επικεφαλής τον «κατεπάνω», που ήταν διοικητικός άρχοντας, υπαγόμενος στον Δούκα (διοικητή) του Θέματος. Ένα τέτοιο «κατεπανίκιο» ήταν κι αυτό της «Ποπολίας» ή «Λυκοσχίσματος», στο οποίο περιλαμβανόταν και ο Οβηλός, αλλά και η Ιερά Μονή της Γενέσεως της Θεοτόκου και όλη εν γένει η Πιερία κοιλάδα.
Μετά, όμως, από τις πιο πάνω, απαραίτητες διευκρινίσεις, επανερχόμαστε στο θέμα του πονήματός μας.
Η Ιερά Μονή του Γενεσίου της Υπεραγίας Θεοτόκου (ή της «Υπεραγίας Θεοτόκου του Γενέση», όπως είναι γνωστή από τ’ αγιορείτικα κείμενα), μνημονεύεται για πρώτη φορά σε υπόμνημα του κριτή Λέοντος, για την Ιερά Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους, το οποίο συντάχθηκε το έτος 1059 ή 1079. Το υπόμνημα όμως αυτό παραπέμπει σε προγενέστερους χρόνους. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα μ’ αυτό, ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Δ’ ο Παφλαγών (1034-1041) δώρισε στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους διάφορα μοναστήρια και κτήματα, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβανόταν η Ιερά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου, καθώς και «το προάστειον Δοβροβίκεια», (που ήταν ένας βυζαντινός οικισμός, ευρισκόμενος στη θέση του μεταγενέστερου χωριού Φτέρη, πολύ κοντά στη σημερινή Φωλεά – Για τον βυζαντινό οικισμό της Δοβροβίκειας – Φτέρης και τον Ιερό Ναό Αγίου Γεωργίου αυτής, θ’ αναφερθούμε σ’ επόμενο, ιστορικό σημείωμά μας). Το κείμενο του κριτού Λέοντος ανέγραφε επί λέξει: «…. Και χρυσόβουλλος άλλος του μακαρίτου βασιλέως κυρού Μιχαήλ του Παφλαγόνος, γεγονώς επί τη μονή του Άθω, ήτοι των Ιβήρων, δωρούμενος …… την μονή του Γενεσίου..» (Actes dIviron, I, σελ. 11-12). (Εδώ πρέπει να επισημάνουμε, ότι «βασιλικά προάστεια» ήταν επαρχιακά κτήματα που ανήκαν στο βυζαντινό κράτος και τα οποία ο αυτοκράτορας μπορούσε να παραχωρήσει σε Μονές ή σε υπηκόους του).
Ο έγκριτος αρχαιολόγος Νικόλαος Ζήκος θεωρεί εν προκειμένω ως πιθανότερο το ότι η Ιερά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου και το χωριό Δοβροβίκεια περιήλθαν στη μονή Ιβήρων λίγο νωρίτερα, όταν ηγούμενος της μονής αυτής ήταν ο Γεώργιος Α’, (1019-1029), ενώ ο Οβηλός περιήλθε στην ίδια Μονή λίγο αργότερα, επί ηγουμενίας του Γεωργίου Γ’ του Αγιορείτη (1044-1056), ((Actes dIviron, I, σελ. 41, σημ. 1).
Σε κάθε περίπτωση, συνεπώς, για να περιέλθει η Ιερά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου στη δικαιοδοσία της Ιεράς Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους, μεταξύ των ετών 1019-1029, είναι βέβαιο ότι αυτή προϋπήρχε ως αυτόνομη κι ανεξάρτητη, οργανωμένη Μονή, αρκετά πριν από το πιο πάνω χρονικό διάστημα, ίσως και πριν το έτος 1000.
Στο έγγραφο που μνημονεύσαμε σε προηγούμενη παράγραφο, όταν αναφερόμασταν στον Οβηλό, δηλαδή στο συνταγμένο μεταξύ των ετών 1042-1044, από τον Γρηγόριο Χαλκούτζη, έγγραφο με αριθμό 30 της Ιεράς Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους, εκτός από τον Οβηλό, («χωρίον Οβίλος»), απογράφηκαν και τα ευρισκόμενα «εν τη διοικήσει Βολερού και Στρυμόνος, κάστρον  Χρυσοπόλεως, αρχοντία του Λοικοσχίσματος» «κτήματα από της ενορίας του Λοικοσχείματος εις το χωρίον Ποδωγοριάνους. Δια Ευσταθίου μοναχού και ηγουμένου της υπεραγίας Θεοτόκου του Γενέση», ενώ σε άλλο σημείο του ίδιου εγγράφου αναφέρεται επίσης «υδρόμυλος και κτήματα εις το ρυάκιον της Βελάς. Δια της μονής της υπεραγίας Θεοτόκου του Γενέση».
Θα σταθούμε γι’ άλλη μια φορά στο σημαντικό για την ιστορία της υπό εξέταση Ιεράς Μονής έγγραφο, για να σημειώσουμε τα εξής: Την εποχή που συντάχθηκε το έγγραφο κι ο Γρηγόριος Χαλκούτζης απέγραψε τα κτήματα της Ιεράς Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους, ως περιουσιακές μονάδες, υποκείμενες σε φόρο, το βυζαντινό κράτος, («Διοίκησις Βολερού και Στρυμόνος»), είχε στην κυριότητά του κτήματα, τα οποία παραχωρούσε σε χωριά, πολίτες ή Ιερές Μονές, προκειμένου να τα εκμεταλλεύονται και να καταβάλλουν τον αναλογούντα φόρο. Βλέπουμε, λοιπόν, στο υπό κρίση φορολογικό έγγραφο (ή μάλλον κατάλογο), ότι η Ιερά Μονή Ιβήρων είχε στην κυριότητά της: 1) Κτήματα ευρισκόμενα στην περιοχή του χωριού Ποδογωριάνους, (που είναι, ασφαλώς, το σημερινό Ποδοχώρι, το οποίο φαίνεται ότι έχει διατηρήσει το σημερινό του όνομα για πάνω από χίλια χρόνια), αλλ’ ανήκοντα στην ενορία του Λοικοσχείματος, (εδώ, προφανώς, πρόκειται για τον σημερινό Ακροπόταμο, αφού το τοπωνύμιο Λυκόσχισμα υπάρχει μέχρι σήμερα στην περιοχή, καίτοι το ίδιο χωριό αναφέρεται σε άλλα έγγραφα και με το όνομα «Βομπλιανή»), τα οποία όμως εκμεταλλευόταν και διαχειριζόταν, για λογαριασμό της, η Ιερά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου, ο ηγούμενος της οποίας, ονόματι Ευστάθιος, ήταν κι ο φορολογούμενος, δηλαδή ο φορολογικά υπόχρεος σε καταβολή του καθορισθέντος φόρου («τέλους), που ήταν ίσος με μισό νόμισμα. 2) Κτήματα ευρισκόμενα στο χωριό Οβηλός, χωρισμένα σε δύο φορολογικές μονάδες (φορολογούμενους, που ήταν προφανώς οι δύο πιο εύποροι κάτοικοί του κι ήταν αυτοί που εκμεταλλεύονταν τα εν λόγω κτήματα για λογαριασμό της Μονής Ιβήρων). Οι φορολογούμενοι αυτοί ήταν, ο Πέτρος, που ήταν γαμπρός του πρωτοσπαθάριου Βιλέλη κι είχε σύζυγο τη Μαρία, ο οποίος όφειλε να καταβάλει φόρο («τέλος») ίσο προς ένα νόμισμα και ο Βασίλειος Κοπτόχειλος, που είχε γιο τον Ιωάννη, ο οποίος όφειλε να καταβάλει ως φόρο άλλο ένα νόμισμα. 3) Τέλος, κτήματα και υδρόμυλο στο «ρυάκιον της Βελάς», ήτοι σε χείμαρρο που βρισκόταν κοντά σε κάποιον οικισμό με το όνομα «Βελά», του οποίου το όνομα φαίνεται και σε αρκετά μεταγενέστερα έγγραφα του Αγίου Όρους, μέχρι και τα έτη 1355 και 1356, του οποίου όμως μέχρι σήμερα δεν είναι γνωστή η ακριβής θέση, πλην του ότι βρισκόταν κάπου κοντά στην Ιερά Μονή του Γενεσίου της Θεοτόκου, η οποία διαχειριζόταν τα κτήματά του κι ήταν υπεύθυνη για την πληρωμή του φόρου («τέλους») που αναλογούσε σ’ αυτά, το ποσό του οποίου όμως δεν μνημονεύθηκε στο έγγραφο, για να συμπληρωθεί αργότερα, ότι επρόκειτο για το 1/6 ενός νομίσματος.
Σε «κυρωτικόν» χρυσόβουλλο λόγο που εξέδωσε τον Ιούλιο του 1079 ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Βοτανειάτης, επικύρωσε, γι’ άλλη μια φορά, τις κτήσεις της Μονής Ιβήρων, στις οποίες περιλαμβανόταν και «το προάστειον Οβηλός συν τω μετοχίω τω Γενεσίω», Actes dIviron, τ. ΙΙ, σελ. 129-135, (αρ. 41 και 60-61).
Σε Πρακτικό του «Σεβαστού Ιωάννη Κομνηνού», που συντάχθηκε τον Ιανουάριο του 1104, κατά «βασιλικήν πρόσταξιν», υπέρ της Μονής Ιβήρων, του τότε βυζαντινού αυτοκράτορα, Αλεξίου 1ου Κομνηνού, στο οποίο μνημονεύεται το «προάστειον ο Οβηλός, ου ο περιορισμός έστιν ούτως. Άρχεται από του ρύακος της Κνένζας του κατερχομένου από του βουνού, κρατεί το αυτό ρυάκιον κατ’ ευθείαν, απέρχεται προς δυσμάς κλείων τα σπήλαια έσωθεν του περιοριζομένου, κάμπτει προς μεσημβρίαν και εξέρχεται τον δρόμον, περικόπτει τον αυτόν δρόμον και απέρχεται κατ’ ευαθείαν και ακουμβίζει τον δρόμον των Κουντούρων. Είτα κλίνει προς ανατολάς, κρατεί τον αυτόν δρόμον, περά το ρυάκιον το κατερχόμενον από του ρύακος του Οβηλού, ανέρχεται έως της λιθοσωρέας και του εκείσε ευρεθέντος εσφραγισμένου λιθίου λαυράτου, βαδίζει ομοίως τον αυτόν δρόμον, διέρχεται την σελλάδα και την στεφανέαν πέτραν, πάλιν βαδίζει ομοίως τον αυτόν δρόμον έως του διστράτου, καταλιμπάνει τον αριστερόν δρόμον, κρατεί τον δεξιώτερον, βαδίζει ομοίως δι’ όλου αυτού του δρόμου έως του λιθίνου λαυράτου του ισταμένου πλησίον του δρόμου του Γράτου, εν με τω προς την στράταν αποβλέποντι μέρει αυτού ευθύνον, εν δε το έσωθεν του περιοριζομένου στρογγύλον, καταλιμπάνει τον δρόμον, κλίνει προς άρκτον, ανέρχεται δι’ όλου δεξιώτερον, περικόπτει τα πρινωτά και πετρωτά, διαιρών δεξιά μεν τα δίκαια των Ποτγοριάνων, αριστερά δε τα περιοριζόμενα και ακουμβίζει εις τα πρόποδα του βουνού, ένθα και σταυρός ευρέθη εν ριζιμαία πέτρα εγκεχαραγμένος. Απ’ εκείσε ανέρχεται επ’ ίσης τον βουνόν εών αριστερά την καθέδραν του περιοριζομένου χωρίου και την εκκλησίαν της υπεραγίας Θεοτόκου του Γενέση και ανέρχεται εις τας κορυφάς των βουνών, περά το λαγκάδιον της Κνεσόβας, διέρχεται τα παλαιομάνδρια και ανέρχεται εις τον αυχένα του βουνού, βαδίζει δι’ όλης της κορυφής και ακομβίζει εις το ακρόβουνον εις την αρχήν του ρύακος της Κνένζας, αποδίδει ένθα και ήρξατο».
Παραθέσαμε ολόκληρο το ενδιαφέρον αυτό βυζαντινό κείμενο, όχι μόνο γιατί είναι, οπωσδήποτε, ενδιαφέρουσα, η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε κι η οποία τόσο μοιάζει με τη σύγχρονη, καθομιλούμενη Ελληνική γλώσσα, αλλά και γιατί περιέχει κάποια σημαντικά, κατά την άποψή μας, στοιχεία, που προσδιορίζουν το μέγεθος του κτήματος, που ο Σεβαστός Ιωάννης Κομνηνός απέγραψε ως ανήκον στη Μονή των Ιβήρων: Το μεν ανατολικό όριο του κτήματος είναι, οπωσδήποτε, το ρέμα της Κνένζας, (Χτένι), που απέχει, όπως προαναφέραμε, πεντακόσια μέτρα περίπου από το δυτικό άκρο του σημερινού Ποδοχωρίου, το δε δυτικό άκρο του κτήματος αυτού προσδιορίζεται από τα σπήλαια που εσωκλείει και τα οποία είναι, ολοφάνερα, τα σπήλαια που φαίνονται από την παλιά εθνική οδό Καβάλας – Θεσσαλονίκης, δεξιά για τον κινούμενο προς Θεσσαλονίκη, λίγες εκατοντάδες μέτρα πριν το σημερινό χωριό Γαληψός. Επισημαίνουμε, επίσης, «τα δίκαια των Ποτγοριάνων», δηλαδή τα κτήματα των κατοίκων του Ποδοχωρίου, τα οποία δεν ανήκαν στο κτήμα της Μονής Ιβήρων, την εκκλησία της υπεραγίας Θεοτόκου του Γενέση, δηλαδή το καθολικό της υπό εξέταση Ιεράς Μονής του Γενεσίου της Θεοτόκου και, τέλος, τη μνεία του ρυακιού που διερχόταν από το ίδιο το χωριό Οβηλός, που είναι, προφανώς, ο χείμαρρος που μέχρι σήμερα διασχίζει το ερειπωμένο μουσουλμανικό χωριό Σαρλή, στη θέση του οποίου προϋπήρχε ο Οβηλός.
Στο ίδιο όμως αυτό, ιδιαίτερα ενδιαφέρον για την εκκλησιαστική και πολιτική ιστορία της περιοχής μας έγγραφο, παρέχονται και ορισμένα ακόμη, σημαντικότατα στοιχεία: Μνημονεύονται, συγκεκριμένα, στο έγγραφο αυτό, 18 «πάροικοι», οι οποίοι, δυνάμει της αυτοκρατορικής εντολής, κατοικούν στο κτήμα της Μονής Ιβήρων στον Οβηλό και το καλλιεργούν για λογαριασμό της. Πρόκειται για 5 ζευγαράτους, (δηλαδή κυρίους ζεύγους βοών), έξι βοϊδάτους, (δηλαδή κυρίους ενός βοός), 2 ονικάτους, (δηλαδή κυρίους όνου) και 5 ακτήμονες κι όχι μόνο αυτό, αλλά μνημονεύονται επίσης τα ονόματα των ιδίων και των συζύγων τους. Προτού όμως παραθέσουμε τα ονόματα των παροίκων και των συζύγων τους, ας εξηγήσουμε την έννοια του όρου «πάροικος», από τα μέσα του 11ου αιώνα και μετά: Πάροικοι ήταν εκείνοι οι αγρότες που είτε δεν είχαν δική τους γη και καλλιεργούσαν τη γη άλλων ιδιοκτητών, από τους οποίους τη μίσθωναν, είτε είχαν μεν δική τους γη, πλήρωναν όμως φόρους όχι απευθείας στο κράτος, αλλά σε κάποιον τρίτο δικαιούχο. Στην περίπτωση του κτήματος της Μονής Ιβήρων στην περιοχή του Οβηλού, οι πάροικοι ήταν άνθρωποι που η ίδια η Μονή είχε εγκαταστήσει στο κτήμα αυτό που της είχε παραχωρηθεί από το βυζαντινό κράτος, προκειμένου να το καλλιεργούν ως μισθωτές αυτού, απαλλαγμένοι από φόρους και βάρη κι υποχρεούμενοι νομικά μόνο σε απόδοση του μισθώματος έναντι της Μονής.
Ας επιστρέψουμε, όμως, μετά από τη σύντομη αυτή παρένθεση, στην παράθεση των ονομάτων των παροίκων του κτήματος της Ιεράς Μονής Ιβήρων στην περιοχή του Οβηλού, το έτος 1104, για να επισημάνουμε αυτό που και σε προηγούμενη παράγραφο του παρόντος πονήματος είχαμε επισημάνει, ότι, δηλαδή, προκειμένου για την περιοχή του Στρυμόνα, όπου επί πολλούς αιώνες ζούσαν οι Στρυμονίτες Σλάβοι, ήταν φυσικό και στη διάρκεια του 11ου και των επομένων αυτού αιώνων να ζουν μαζί και στο κτήμα της Μονής Ιβήρων στον Οβηλό, Έλληνες και Σλάβοι, (οι τελευταίοι, εξελληνισμένοι ήδη από αιώνες), πράγμα που προκύπτει από τα ονόματά τους, (σημειωτέον ότι σε άλλα σημεία του εγγράφου, που περιγράφουν κτήματα της Μονής Ιβήρων ευρισκόμενα σε άλλες, πλην του Στρυμόνα, περιοχές της Μακεδονίας, η υπεροχή των ελληνικών ονομάτων των κατοίκων ή παροίκων είναι συντριπτική):
Ζευγαράτοι πάροικοι ήταν: 1) Ο Ηλίας, που είχε γυναίκα την Άννα και γιο τον Νικόλαο, 2) ο Πέτρος, που είχε γυναίκα την Ιωαννίλα (σλαβικό όνομα), 3) ο Κριστίλας που είχε γυναίκα την Δοβράνα, (σλαβικά ονόματα), 4) ο Δημήτριος του Ιωακείμ και 5) Νικήτας ο Επισκεπτίτης, ο από του κάστρου Χρυσοπόλεως.
Βοϊδάτοι πάροικοι ήταν: 1) Ο Βελκωνάς της Μαρίας, που είχε γυναίκα την Μαρία, 2) ο Δημήτριος ο Πιστικός, 3) ο Θεόδωρος ο Καγάνος, που είχε γυναίκα την Ιωαννίλα, (σλαβικά ονόματα), 4) ο Λέων ο του Αρδέρη (γιος), που είχε γυναίκα την Μαρία και γιο τον Νικόλαο, 5) ο Θεόδωρος του Δοβρίλα, (σλαβικό όνομα) και 6) ο Μιχαήλ του Δοβρίλα.
Ονικάτοι πάροικοι ήταν: 1) Ο Ιωάννης ο Περατικός, που είχε γυναίκα την Άννα και 2) η Κυριακή, χήρα, που είχε γιο τον Σιράχ.
Ακτήμονες, τέλος, ήταν: 1) Η χήρα του Μιχαήλ, που είχε γιο τον Δραγωνά, 2) ο Δεμής, που είχε γυναίκα την Ρωσίτζα, (σλαβικό όνομα), 3) η Μαρία χήρα Θεοφυλάκτου, 4) ο Ιωάννης του Κυρκαλού, που είχε γυναίκα την Ευφροσύνη και 5) η Ειρήνη, χήρα, που είχε γιο τον Δοβρίλα (σλαβικό όνομα).
Ο Οβηλός όμως και η Ιερά Μονή της Γενέσεως της Θεοτόκου συνέχισαν να μνημονεύονται στα έγγραφα του Αγίου Όρους και μετά το 1104, στο οποίο συντάχθηκε το έγγραφο που αναλύσαμε στις προηγούμενες παραγράφους. Έτσι:
Σε χρυσόβουλλο λόγο που εξέδωσε τον Ιανουάριο του 1259 ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος, υπέρ της Μονής Ιβήρων, («Actes dIviron, ΙΙΙ, du milieu du XIe siecle a 1204», Παρίσι 1994, σελ. 87-92), έδωσε εντολή να διατηρήσει η Μονή τις τοποθεσίες, αγρούς, ησυχαστήρια ή μετόχια που της ανήκαν, χωρίς να έχει δικαίωμα να τα πειράξει κανείς και σ’ αυτά περιέλαβε και το προάστειο τον Οβηλό, με το μετόχι που ονομαζόταν Γενέσιον, («παρακελεύεται μένειν την τοιαύτην μονήν και τα εν αυτή πάντα χωρία, προάστεια, αγρίδια, ησυχαστήρια, μετόχια, πάσης βλάβης αθιγή ….. ήγουν το προάστειον ο Οβηλός συν τω μετοχίω τω καλουμένω Γενεσίω»).
Σε χρυσόβουλλο λόγο που εξέδωσε τον Αύγουστο του 1310 ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Θ’ Παλαιολόγος, υπέρ της Μονής Ιβήρων, («Actes dIviron, ΙΙΙ, du milieu du XIe siecle a 1204», Παρίσι 1994, σελ. 180-187), με παρόμοια διατύπωση μ’ αυτή του χρυσόβουλλου του Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου, ο αυτοκράτορας και πάλι έδωσε εντολή, να εξακολουθήσει η Μονή να διατηρεί όσες τοποθεσίες, αγρούς, ησυχαστήρια ή μετόχια είχε μέχρι τότε στην κυριότητά της, την οποία είχαν επικυρώσει με χρυσόβουλλα ο πάππος του και ο πατέρας του κι αυτά να μην έχει δικαίωμα να τα πειράξει κανείς, ένα δε από αυτά ήταν και το προάστειο ο Οβηλός με το μετόχι που ονομαζόταν Γενέσιον, («παρακελεύεται και προστάσσει ίνα διαμένη και εις το εξής η …. τοιαύτη σεβασμία μονή και τα εν αυτή πάντα χωρία, προάστεια, αγρίδια, ησυχαστήρια, μετόχια πάσης βλάβης αθιγή ….. ήγουν το προάστειον ο Οβηλός συν τω μετοχίω τω καλουμένω Γενεσίω»).
Τις κτήσεις αυτές της Μονής Ιβήρων, που τις επικύρωσε ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Θ’ Παλαιολόγος από πολιτειακή άποψη, τις επιβεβαίωσε και ο τότε Πατριάρχης Νίφων ο Α’, από εκκλησιαστική άποψη, με γράμμα του προς τη Μονή, το οποίο συνέταξε τον Απρίλιο του 1311, επιβεβαιώνοντας, έτσι για τους μεταγενέστερους ερευνητές και την αυθεντικότητα του αυτοκρατορικού χρυσοβούλλου.
Τον Ιανουάριο του έτους 1316 ο Ορφανοτρόφος Τρύφων Κεδρηνός έλαβε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β’ Παλαιολόγο την εντολή, να εξετάσει και να καταγράψει όλες τις εκκλησιαστικές, μοναστηριακές ή αστικές (ιδιωτικές) περιουσίες που είχαν παραχωρηθεί με χρυσόβουλλα ή με άλλους τρόπους και να καθορίσει για καθεμιά το φορολογικό αντίτιμο (φόρο) που αυτές έπρεπε ν’ αποδώσουν στο (βυζαντινό) Δημόσιο. Ο ανωτέρω προχώρησε, κατόπιν τούτου, μεταξύ άλλων και στην πλήρη καταγραφή των παροίκων των χωριών Δοβροβίκειας (μετέπειτα Φτέρης), Οβηλού, Ραδολίβους (σημερινού Ροδολείβους) και Βορίσκου, (που βρισκόταν στα στενά της Ρεντίνας), τα οποία υπάγονταν στο θέμα Σερρών και Στρυμόνος και στο κατεπανίκιον της Ζαβαλτίας, καθώς και των περιουσιών αυτών και καθόρισε τον φόρο που καθένας έπρεπε να πληρώσει. Προκειμένου, λοιπόν, για το χωριό Οβηλός, περιέγραψε 38 φορολογικές μονάδες (δηλαδή φορολογήσιμες περιουσίες) και επέβαλε τον αναλογούντα φόρο, που ήταν, λ.χ., το ¼ ενός υπερπύρου, (νομίσματος εκείνης της εποχής) για κάθε φορολογήσιμη μονάδα (περιουσία), το 1/10 του υπερπύρου για κάθε βόδι, το 1/20 του υπερπύρου για κάθε αγελάδα ή χοίρο, το 1/100 του υπερπύρου για κάθε αίγα ή πρόβατο κλπ. Έχει, έτσι, ιδιαίτερο ενδιαφέρον να παραθέσουμε, μαζί με τον απογραφέα Τρύφωνα Κεδρηνό, μερικά από τα ονόματα και τα περιουσιακά στοιχεία των κατοίκων του Οβηλού σε μια τόσο μακρινή εποχή, που απέχει περίπου 700 χρόνια από τη δική μας, για να επισημάνουμε και πάλι αυτό που και σχολιάζοντας προηγούμενα έγγραφα είχαμε επισημάνει, ότι εξακολουθούσε, ακόμη και στις αρχές του 14ου αιώνα, να είναι αρκετά μεγάλη η παρουσία σλαβικών ονομάτων στα χωριά αυτά που βρίσκονταν κοντά στην κοιλάδα του Στρυμόνα.
Στις φορολογήσιμες περιουσίες του Ροδολείβους περιέλαβε ο απογραφέας, (κι είναι ενδεικτική η απαρίθμηση που κάνω), την περιουσία της Μαρίας χήρας Δόμβρου, που κατοικούσε στον Οβηλό, είχε γιο τον Φωτεινό, θυγατέρα την Δοβράνα, είχε οικία, 9 χοίρους και της επιβλήθηκε φόρος ίσος προς το 1/3 του υπερπύρου. Παρόμοια και ο κατοικών στον Οβηλό Γεώργιος ο χαλκέας, (σιδηρουργός), που είχε σύζυγο την Άννα, γιο τον Στέφανο, δική του οικία και ο φόρος που του αναλογούσε ήταν ½ του υπερπύρου, καθώς και ο Γεώργιος, που είχε σύζυγο την Άννα, γιο τον Ιωάννη, θυγατέρα την Σταματική, είχε δική του οικία, ένα ζεύγος βοών, αμπέλι και ο φόρος που του αναλογούσε ήταν δύο υπέρπυρα.
Στον ίδιο τον Οβηλό αναφέρονται, ο Νικόλαος Σφικτάριος με την οικογένειά του, την οικία του, ένα ζευγάρι βοών, έξι χοίροι, ένα αμπέλι έκτασης τριών μοδίων - ένας μόδιος ήταν ίσος προς περίπου 1.000 τετρ. μέτρα γης - ο Γεώργιος ο γιος του Τούντουρου, που είχε σύζυγο την Μαρία, θυγατέρα την Καλή, αδελφό τον Θεόδωρο, είχε δική του οικία, ένα ζεύγος βοών, οκτώ πρόβατα και αμπέλι, ο Γεώργιος Βελκάνος, με σύζυγο την Μαρία, γιο τον Μιχαήλ και θυγατέρα την Ειρήνη, ο Θεόδωρος, αδελφός του προηγούμενου, που είχε σύζυγο την Μαρία και δύο θυγατέρες, την Καλή και τη Ζωή, η Δράγνα χήρα του Μιχαήλ, με γιο τον Κωνσταντίνο και θυγατέρα την Μύχνα, ο Νικόλαος Φωτεινός από τη Δοβροβίκεια (Φτέρη), που είχε σύζυγο την Άννα, γιο τον Ιωάννη, θυγατέρα την Μαρία και άλλα πολλά ονόματα, μέσα από τα οποία αναδύεται μια αγροτική κοινωνία, στην οποία ζουν Έλληνες και εξελληνισμένοι Σλάβοι, καλλιεργούν τη γη της Μονής Ιβήρων, στην οποία φυτεύουν ως επί το πλείστον αμπέλια, έχουν οι περισσότεροι δικές τους οικίες και δικά τους ζώα, (χοίρους, βόες, αγελάδες, πρόβατα κλπ.) και φροντίζουν τα κτήματα της Μονής, ενώ πληρώνουν, πλέον, φόρους στο βυζαντινό κράτος, όπως φροντίζουν και το μετόχι της Μονής, το Γενέσιον της Θεοτόκου, το οποίο όμως παύει πια να μνημονεύεται στα έγγραφα που υπάρχουν στη βιβλιοθήκη της Μονής, μετά το έτος 1311.
Η καταγραφή, έτσι, του Ορφανοτρόφου Τρύφωνα Κεδρηνού, που έλαβε χώρα τον Ιανουάριο του 1316, ήταν η τελευταία που περιγράφει τον ίδιο τον Οβηλό ως κατοικούμενο οικισμό.
Σε πρακτικό του απογραφέα Πρωτοκυνηγού Ιωάννη Βατάτζη, που έγινε το έτος 1341 για την Μονή Ιβήρων, αναφέρεται ότι στο τότε υφιστάμενο κατεπανίκιο Λυκοσχίσματος υπήρχε το αγρίδιον Οβηλός και η Δοβροβίκεια, τα οποία, επειδή ο απογραφέας τα βρήκε να είναι ακατοίκητα, εξ αιτίας των επιθέσεων των Τούρκων, τα κατέγραψε όπως τα βρήκε καταγεγραμμένα στο πρακτικό του Ορφανοτρόφου Τρύφωνα Κεδρηνού, (του έτους 1316), επειδή όμως οι πάροικοι της Μονής Ιβήρων, που κατοικούσαν παλαιότερα στους δύο αυτούς οικισμούς, είχαν ξεσπιτωθεί από την επίθεση των εχθρών και είχαν πάει να εγκατασταθούν σε άλλα μέρη, η μονή όφειλε να τους αναζητήσει και να τους επαναφέρει στις κατοικίες τους. («…έχει η τοιαύτη Μονή και παρά το κατεπιανίκιον Λυσκοσχίσματος το αγρίδιον τον Οβηλόν και την Δοβροβίκειαν …. Άτινα δια το ευρίσκεσθαι νυν άοικα από της επιθέσεως των Τούρκων εγράφησαν και εν τω παρόντι πρακτικώ ως ευρεθήναι καταγεγραμμένα εν τω πρακτικώ του ορφανοτρόφου του Κεδρηνού εκείνου…  πλην επεί οι εις τα ειρημένα αγρίδια τον Οβηλόν και την Δοβροβίκειαν ευρισκόμενοι πάροικοι της τοιαύτης μονής εξωκίσθησαν από της των εχθρών επιθέσεως και απήλθον και προσκάθηνται αλλαχού … οφείλει η μονή λαμβάνειν ακωλύτως αυτούς…».
Οι δύο οικισμοί, (Οβηλός και Δοβροβίκεια) αναφέρονται και σε χρυσόβουλλο, του έτους 1341, του αυτοκράτορα Ιωάννη του Καντακουζηνού, για τη Μονή Ιβήρων, σαν παλαιοχώρια, δηλαδή παλιά χωριά, των οποίων οι κάτοικοι έχουν φύγει και κατοικούν σε διάφορα κάστρα: «…περί το Λυκόσχισμα παλαιοχώρια δύο, ήτε Δοβροβίκεια και ο Οβηλός, ών τινων οι έποικοι ευρίσκονται αρτίως εν διαφόροις κάστροις…»
Τον Ιανουάριο του 1346, με χρυσόβουλο του Σέρβου κράλλη Στεφάνου Δουσάν, που είχε, εν τω μεταξύ, εγκαθιδρύσει το βραχύβιο Σερβικό κράτος των Σερρών, τα κτήματα της Μονής Ιβήρων στον Οβηλό και σε άλλα χωρία απαλλάχθηκαν από τους φόρους που πλήρωναν μέχρι τότε στο Βυζαντινό κράτος.
Οι ίδιοι αυτοί οικισμοί μνημονεύονται, τέλος και σε χρυσόβουλλο, του έτους 1351, του αυτοκράτορα Ιωάννη Ε’ Παλαιολόγου, για την Μονή Ιβήρων: «… εις το Πρινάριον χωρία δύο, τον Οβηλόν και την Ηδοβροβίκειαν…». (Βλέπουμε εδώ να μνημονεύονται το Παγγαίο και το Σύμβολο όρος ως ένα, ενιαίο όρος, με την ονομασία Πρινάριον).
Από το έτος 1316 λοιπόν και μετά ο Οβηλός και, οπωσδήποτε και το μετόχι του Γενεσίου της Θεοτόκου, μαζί με το οποίο αυτός αποτελούσε ένα μεγάλο κτήμα της Μονής, έμειναν έρημα μέχρι το έτος 1341, εξ αιτίας επιδρομών Τούρκων. Ποιες ήταν, όμως, αυτές οι επιδρομές, που ερήμωσαν τον Οβηλό και την Δοβροβίκεια και που έκαναν το μετόχι του Γενεσίου της Θεοτόκου να μη μνημονευθεί πια ποτέ στο μέλλον, εν αντιθέσει προς τον Οβηλό, ο οποίος, όπως και η Δοβροβίκεια, φαίνονται να κατοικούνται και πάλι το έτος 1357; (Dolger Fr., Auw den Schatzkammern des Heilingen Berges, Textband, Munchen 1948, Nr. 9, 8-9);
Μεταξύ των ετών 1316 και 1341, οι μόνες Τουρκικές επιδρομές προς την Μακεδονία έγιναν από τη θάλασσα, (για πρώτη φορά μετά το 1342 έχουμε χερσαίες επιδρομές Τούρκων της Μ. Ασίας στη Θράκη και την Μακεδονία. Πρόκειται για τους Τούρκους που έφερε ο Ιωάννης Καντακουζηνός, όταν συμμάχησε με τον σουλτάνο Ορχάν και ο δυνάστης του Αϊδινίου Ομούρμπεης ήλθε το 1342 προς βοήθειά του, με στόλο και μαχητές). Πράγματι, αμέσως μόλις οι Οθωμανοί απέκτησαν στόλο, μετά την κατάληψη της Περγάμου και της επαρχίας του Καρασή, (πρόκειται για την αρχαία Μυσία ή Τρωάδα), κατανικώντας τους Τουρκομάνους δυνάστες που υπήρχαν εκεί, πραγματοποίησαν δύο θαλάσσιες επιδρομές, κατά τα έτη 1337 και 1340, στα ευρωπαϊκά παράλια της αυτοκρατορίας, από τις οποίες την πρώτη την απέκρουσαν οι Βυζαντινοί, κατά τη δεύτερη όμως οι Τούρκοι επιδρομείς πήραν μαζί τους άφθονη λεία από τις περιοχές του Στρυμόνα κι από τα εκεί ευρισκόμενα από αιώνες μετόχια των Μονών του Αγίου όρους, χωρίς όμως να μπορέσουν να πετύχουν να εγκατασταθούν μόνιμα σε κάποια από τις περιοχές που είχαν επιδράμει. (Μια τρίτη επιδρομή των Τούρκων από τη θάλασσα έγινε το έτος 1331, όταν 60 πλοία τους λεηλάτησαν τα παράλια της Χαλκιδικής, εξορμώντας από την χερσόνησο της Κασσάνδρας και του Άθω, πλην όμως ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Γ’ Παλαιολόγος, που βρισκόταν στρατοπεδευμένος στη λίμνη Βόλβη, ειδοποιήθηκε, έσπευσε κι έδιωξε τους επιδρομείς, χωρίς αυτοί να επιτεθούν οπουδήποτε αλλού, εκτός από την ίδια την Χαλκιδική χερσόνησο).
Είναι, κατόπιν τούτων, πολύ πιθανό, η καταστροφή κι ερήμωση του μετοχίου του Γενεσίου της Θεοτόκου να έλαβε χώρα στη δεύτερη από τις προαναφερθείσες Τουρκικές, θαλάσσιες επιδρομές, χωρίς πια το μετόχι αυτό να ξαναμνημονευθεί σε οποιοδήποτε έγγραφο της Μονής Ιβήρων ή οπουδήποτε αλλού, πράγμα που σημαίνει ίσως ότι καταστράφηκε τότε ολοσχερώς, ποτέ πια δεν ανέκαμψε και παρέμεινε ερημωμένο μέχρι τις ημέρες μας.
Αντίθετα, όπως προαναφέρθηκε, ο οικισμός του Οβηλού, μετά την ερήμωσή του, ανάμεσα στα έτη 1316 και 1341, φαίνεται ότι ξανακατοικήθηκε, για να επιβιώσει, μέχρι την κατάκτηση της περιοχής από τους Τούρκους, (που έγινε περί το έτος 1383), ως μουσουλμανικός πλέον οικισμός, με το όνομα Σαρλή, ο οποίος είχε 400 μουσουλμάνους κατοίκους το έτος 1886, (Νικολάου Σχινά, Οδοιπορικαί σημειώσεις Μακεδονίας, Ηπείρου, νέας οροθετικής γραμμής και  Θεσσαλίας, 1886), 321 κατοίκους το 1913, 270 κατοίκους το 1920 και μέχρι το 1922 που εγκαταλείφθηκε από τους μουσουλμάνους κατοίκους του, κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών και οι πρόσφυγες που ήλθαν στην περιοχή, από τη Νικόπολη και την Γαρέσαρη του Πόντου, αφού έκτισαν το χωριό τους λίγο ψηλότερα από το Σαρλή, όπου ανήγειραν σχολείο και ιερό ναό, τιμώμενο στη μνήμη του Προφήτη Ηλία, στη συνέχεια, στις αρχές της δεκαετίας του 1950 άρχισαν να κατέρχονται νοτιότερα, όπου έχτισαν εκ βάθρων το σημερινό Κοκκινοχώρι, προκειμένου να είναι πλησιέστερα στα κτήματά τους.
Τόση ιστορία, τόσο αίμα, τόσοι μοναχοί και λαϊκοί μάρτυρες σχετίζονται μ’ αυτό το ελάχιστο κομμάτι του τόπου μας, που κείτεται σήμερα λησμονημένο, περιμένοντας την αρχαιολογική σκαπάνη, για ν’ αποκαλύψει τα μυστικά του. Ελπίζουμε ότι το παρόν, ταπεινό πόνημα θα πετύχει έστω και μόνο αυτό τον σκοπό: Να ευαισθητοποιήσει κάποιους συμπολίτες, που θα μπορέσουν να πείσουν τους «αρμόδιους», να σκύψουν πάνω από τη μακραίωνη ιστορία αυτού του μικρού και ταπεινού κομματιού της μαρτυρικής Μακεδονίας μας, του Οβηλού και της Ιεράς Μονής του Γενεσίου της Θεοτόκου.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Actes dIviron I, Des origins au milieu du XIeme siecle, Paris, 1985.
Actes dIviron II, Du milieu du XIeme siecle a 1204, Paris, 1990.
Actes dIviron III, De 1204 a 1328. Paris, 1994.
Paul Lemerle, Philippes et la Macedoine orientale a l’ époque chretienne et Byzantine. Paris 1945.
Paysages de Macedoine, leurs caracteres, leur evolution a travers les documents et les recits des voyageurs. Paris 1986.
Γεωργίου Ι. Θεοχαρίδου. Κατεπανίκια της Μακεδονίας, συμβολή εις την διοικητικήν ιστορίαν και γεωγραφίαν της Μακεδονίας κατά τους μετά την Φραγκοκρατίαν χρόνους. Έκδοση του περιοδικού συγγράμματος «ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ», έτους 1954, της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών.
Γεωργίου Ι. Θεοχαρίδου. Ιστορία της Μακεδονίας κατά τους μέσους χρόνους, (285 – 1354 μ.Χ.). Έκδοση της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών του έτους 1980.
Αιμιλίου Δημ. Μαυρουδή. Η ιστορία της Μητροπόλεως Ελευθερουπόλεως. Έκδοση 2006.
Διεθνές Συμπόσιο: Βυζαντινή Μακεδονία, 324 – 1430 μ.Χ., έκδοση του 1995 της Εταιρίας Μακεδονικών Σπουδών.
Αφιέρωμα στη Μακεδονία, περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ, Χριστούγεννα 1992.
ΘΟΔΩΡΟΣ ΔΗΜΟΣΘ. ΛΥΜΠΕΡΑΚΗΣ
ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ
ΙΩΑΝΝΗ ΦΟΥΣΤΕΡΗ 2
564100 ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΠΟΛΗ

























Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου