Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΟ ΠΡΑΒΙ, (ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΠΑΓΓΑΙΟΥ, ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΒΑΛΑΣ), ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΖΥΓΟ
Στο πρόσφατο Συνέδριο για την ιστορία της εκπαίδευσης, (δείτε τις δύο πρώτες φωτογραφίες που αναρτώ, από τις οποίες οι παλαιότερες προέρχονται από το αρχείο του Πολιτιστικού Συλλόγου Ελευθερούπολης), έκανα μια ανακοίνωση με θέμα αυτό που έβαλα ως επικεφαλίδα της παρούσας ανάρτησής μου. Το πλήρες κείμενο της ανακοίνωσής μου (και όχι το συντετμημένο, το οποίο εκφώνησα στο Συνέδριο), βλέπετε στις παραγράφους που ακολουθούν:
Η παιδεία υπήρξε ένας από τους πιο βασικούς παράγοντες διατήρησης του Ελληνισμού, κατά τους δύσκολους χρόνους της μακραίωνης, οθωμανικής δουλείας, γιατί απέτρεψε την εκβαρβάρωση του υπόδουλου, ελληνικού γένους και περιόρισε τις συνέπειες της τουρκικής κατάκτησης.
Οι πρώτοι αιώνες της βάρβαρης, τουρκικής κατοχής διακρίνονταν για την σκληρότητα της δουλείας και την δυσκολία που είχε το υπόδουλο γένος, ν' αναπτύξει, έστω και στοιχειωδώς, τις ικανότητές του.
Στην αρχή ήταν η εκκλησία εκείνη που διατήρησε κάποιες εστίες στοιχειώδους εκπαίδευσης, ενώ φλογεροί ρασοφόροι, από κοινού με διδασκάλους του γένους, δίδαξαν στη συνέχεια στα πρώτα, ελληνικά σχολεία.
Τα πράγματα άρχισαν ν' αλλάζουν όταν, ήδη από τον 17ο αιώνα, η επίδοση των Ελλήνων στο εμπόριο και τη ναυτιλία δημιούργησε πλούτο, ο οποίος, με τη σειρά του, χρησιμοποιήθηκε για τη βελτίωση της θέσης του υπόδουλου γένους και την μεγάλη, κοινοτική ανάπτυξή του. Ιδιαίτερα η κοινοτική οργάνωση του Ελληνισμού αποτέλεσε την βάση για τη δημιουργία των πρώτων σχολείων και κύρια για την χρηματοδότηση της ίδρυσης αυτών και την πληρωμή των διδασκάλων τους.
Στον 18ο αιώνα, ο πλούτος που συσσωρεύεται στα χέρια της αστικής τάξης, που έχει πλέον δημιουργηθεί, μέσα στα όρια της οθωμανικής αυτοκρατορίας κι η οποία αποτελείται κύρια από Έλληνες, επιτρέπει τον πολλαπλασιασμό των ιδρυομένων σχολείων, μέσα στα οποία καλλιεργείται πλέον η εθνική συνείδηση και προάγεται το πνευματικό επίπεδο του υπόδουλου λαού μας.
Στο χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας, το μέγα, πνευματικό κέντρο, που διατήρησε την παλιά, πνευματική παράδοση, που είχε ήδη από τα βυζαντινά χρόνια, ήταν οι Σέρρες, μια μεγαλούπολη των Βαλκανίων, που είχε, ήδη από τον 18ο αιώνα, αποκτήσει ονομαστά, εκπαιδευτικά ιδρύματα, με δεύτερο να την ακολουθεί, στην ευγενή αυτή άμιλλα, το Μελένικο, τον δεύτερο αυτόν φάρο του βορειοελλαδικού ελληνισμού. Τα σχολεία αυτών των δύο πνευματικών κέντρων ήταν εκείνα που αποτέλεσαν τα πρότυπα, για την ίδρυση πλήθους ανάλογων ιδρυμάτων, όταν "επέστη το πλήρωμα του χρόνου" και για την υπόλοιπη, υπόδουλη, Ανατολική Μακεδονία, από το 1830 και μετά, ενώ μέχρι τότε στην ύπαιθρο της Ανατολικής Μακεδονίας ήταν διαδεδομένος, ήδη από τον 17ο αιώνα, ο θεσμός των μεμονωμένων διδασκάλων, που συνήθως ήταν ιερωμένοι και δίδασκαν τα λεγόμενα "κοινά γράμματα", σε ναρθηκοσχολεία ή γραμματοδιδασκαλεία, αμειβόμενοι από τις κοινότητες των Ελλήνων.
Μέχρι τουλάχιστον το έτος 1834 δεν φαίνεται να υπήρχε σχολείο στο Πράβι (σημερινή Ελευθερούπολη – δείτε την 3η φωτογραφία). Αυτό συνάγεται από το εξής γεγονός: Τον Μάιο του 1834 δύο χριστιανοί (προτεστάντες) ιεραπόστολοι, οι Dwifht και Schauffler, (δείτε 4η φωτογραφία), έκαναν ένα ταξίδι στην Μακεδονία και την Θράκη και στις 25 Μαΐου του 1834 βρέθηκαν στο Πράβι (σημερινή Ελευθερούπολη), όπου επισκέφθηκαν τον Έλληνα επίσκοπο, (επρόκειτο για τον Άνθιμο Γρυπάρη από τη Σίφνο, ο οποίος ποίμανε την τότε επισκοπή Ελευθερουπόλεως από το 1826 μέχρι το 1863). Γράφουν ότι ο επίσκοπος έδειξε αληθινά ευχαριστημένος που τους είδε, μίλησε μαζί τους πολύ, για την πρόσφατη βελτίωση, που έλαβε χώρα παντού στα σχολεία και για την ολοένα και περισσότερο αυξανόμενη ελευθερία που υπήρχε, σε σχέση με αυτό το ζήτημα, αλλά τους δήλωσε ότι στο Πράβι, ενώ υπήρχε μια ελληνική εκκλησία, (του Αγίου Νικολάου), δεν υπήρχε ακόμη σχολείο.
Λίγα χρόνια, όμως, αργότερα και συγκεκριμένα στις 18 Ιανουαρίου του 1845, με πρωτοβουλία του ίδιου εκείνου άξιου επισκόπου Ελευθερουπόλεως Ανθίμου Α' Γρυπάρη, ως πνευματικού αλλά και κοινοτικού ηγέτη της ελληνορθοδόξου κοινότητος του Πραβίου, άρχισε να κτίζεται το πρώτο σχολικό κτίριο της κοινότητας Πραβίου(Αρρεναγωγείο), με δαπάνες αυτής της τελευταίας, των συνδρομητών και επιτρόπων αυτής, αλλά κύρια της τοπικής Εκκλησίας, της οποίας ο ρόλος υπήρξε καταλυτικός και πρωταρχικός στην ίδρυσή του.
Τη σημαντική αυτή πληροφορία, για την ίδρυση του πρώτου, ελληνικού σχολείου στην πόλη μας, δίνει η κτητορική επιγραφή αυτού, (5η φωτογραφία), την οποία παρέδωσε, στις 28-2-1980, στην Αρχαιολογική Υπηρεσία Καβάλας, η κ. Αγνή Νικολάου, πράγμα που έγινε αφορμή για τον τότε προϊστάμενο της ΙΒ' Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, κ. Χαράλαμπο Μπακιρτζή, να προβεί σε σχετική, επιστημονική ανακοίνωση, (6η φωτογραφία), με τίτλο "νεώτερη επιγραφή από το Πράβι (Ελευθερούπολη)", στον τιμητικό τόμο με τίτλο "ΑΜΗΤΟΣ. ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΜΑΝΩΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ" (έκδοση Αριστ. Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1986), από την οποία έχουν ληφθεί τα στοιχεία που εκτίθενται στις ακόλουθες παραγράφους του παρόντος κειμένου:
Το πόσο μεγάλη υπήρξε η συνδρομή της τοπικής εκκλησίας, στην ίδρυση του πρώτου, εκείνου ελληνικού σχολείου στο Πράβι, φαίνεται κι από ένα επιπλέον στοιχείο: Από το γεγονός ότι αυτό ανεγέρθηκε σε οικόπεδο που ανήκε στην μοναδική, περιουσιακή οντότητα που αναγνώριζε το οθωμανικό δίκαιο, δηλαδή σ' αυτήν του επισκοπικού (και μοναδικού τότε στην πόλη μας), Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου, ο οποίος, ναι μεν κατά το εν λόγω Δίκαιο δεν αποτελούσε αυτοτελές, νομικό πρόσωπο, όπως αποτελεί σήμερα, αναγνωριζόταν όμως de facto ως περιουσία ή ολότητα, την διαχείριση της οποίας ασκούσαν, κατά τα παραχωρηθέντα από τον Σουλτάνο προνόμια του Γένους, οι τοπικές αρχές, μέσω Επιτροπών της Ορθοδόξου Κοινότητος, υπό την Προεδρία του Επισκόπου της περιφερείας.
Πού βρισκόταν, όμως, το πρώτο εκείνο σχολείο; Αφήνουμε τον προαναφερθέντα, έγκριτο αρχαιολόγο να συνεχίσει την αφήγησή του, από την ίδια πιο πάνω επιστημονική του ανακοίνωση: "Στη θέση του αρρεναγωγείου αυτού υπάρχει σήμερα ελεύθερο από οικοδομή οικόπεδο της οδού Εγνατία, ανάμεσα στους αριθμούς 20 και 22 (7η φωτογραφία). Στο οικόπεδο λειτουργεί ένα ξυλάδικο (εννοεί αυτό του συμπολίτη μας Κυριάκου Βερβερίδη) και ορισμένοι τοίχοι, που διακρίνονται, ανήκουν πιθανόν στην εποχή εκείνη. Απέναντι βρίσκεται το παλαιό σπίτι της οικογένειας Νικολάου και το λέγω αυτό γιατί η κτητορική επιγραφή του σχολείου, που ιδρύθηκε στα 1845, παραδόθηκε στο Μουσείο από την Αγνή Νικολάου. Θεωρώ λοιπόν πολύ πιθανό ότι το σχολείο του 1845 βρισκόταν στη θέση αυτή της οδού Εγνατία 20-22".
Το κτίριο του σχολείου ήταν τετράπλευρο, με ισόγειο και ημιυπόγειο και λειτούργησε σαν Αρρεναγωγείο στις πρώτες δεκαετίες από την ίδρυσή του, για τη αρχική όμως εκείνη λειτουργία του δεν έχουμε πληροφορίες.
Στα 1871 το σχολείο λειτουργούσε ως Αρρεναγωγείο σε δύο τμήματα, ελληνικό και αλληλοδιδακτικό, με 100 μαθητές κι ενισχυόταν από τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Σερρών.
Λίγο πριν το έτος 1877 πέρασε από το Πράβι ο Φιλιππίδης Νικόλαος, ο οποίος, σε μακροσκελές κείμενό του, με τίτλο «Μακεδονικά. Περιήγησις των εν Μακεδονία επαρχιών Δράμας, Ζίχνης και Ελευθερουπόλεως», που περιλήφθηκε στον 1ο τόμο του περιοδικού ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ, που εκδόθηκε το 1877, από τον ομώνυμο ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΛΛΟΓΟ, (δείτε 8η φωτογραφία), ανέφερε ότι «οι κάτοικοι του Πραβίου διατηρούσι πάντοτε εν ανθηρά καταστάσει τη συνδρομή του εκάστοτε της επαρχίας επισκόπου Ελληνικόν σχολείον, αλλά στερούνται δυστυχώς παρθεναγωγείου, εις ου την σύστασιν πρέπει να σπεύσωσι οι φιλόμουσοι ούτοι πολίται, εάν θέλωσι την ακράδαντον βάσιν της κοινωνικής μορφώσεως να θέσωσιν εν τη πατρίδι των».
Πράγματι, οι φιλόμουσοι κάτοικοι του Πραβίου, λίγο μετά την δημοσίευση του κειμένου που προανέφερα, έκαναν αυτό που υποδείκνυε ο συγγραφέας του και, λίγα μέτρα βορειότερα από το Αρρεναγωγείο, δίπλα στο ρέμα της Μπουζίνας, απέναντι και διαγωνίως από το αρχοντικό Φανίτσου και δίπλα στην ιδιοκτησία Κωνσταντίνου Μπόζη, (9η και 10η φωτογραφία), ανήγειραν ένα δεύτερο, σχολικό κτίριο, όμοιο από οικοδομική άποψη με το πρώτο, (δηλαδή τετράπλευρο με ισόγειο). Το δεύτερο εκείνο κτίριο, του οποίου το οικόπεδο σήμερα, μετά την επικάλυψη του χειμάρρου της Μπουζίνας, αποτελεί την αρχή της οδού Θράκης, στέγασε το Παρθεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο του Πραβίου.
Το έτος 1894 τα δύο σχολικά ιδρύματα, που ίσως και ν' αποτελούσαν ένα ενιαίο, οργανικά, οικοδομικό σύνολο, λόγω της μικρής απόστασής τους, λειτουργούν πλέον ενιαία ως αστική σχολή, (αποτελούμενη από Αρρεναγωγείο, Παρθεναγωγείο και Νηπιαγωγείο), με δαπάνες της ελληνικής κοινότητας και υπό την διοίκηση σχολικής Εφορείας, (δείτε 11η φωτογραφία).
Προκειμένου, στο σημείο αυτό, να γίνει αντιληπτός ο τρόπος λειτουργίας των προαναφερθέντων σχολείων, αναφέρομαι σ’ ένα «ιδιωτικό συμβόλαιο», που συντάχθηκε στις 28-8-1879, (δείτε 12η φωτογραφία), και συνυπογράφηκε ανάμεσα στον «Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων, που είχε την έδρα του στην Αθήνα κι εκπροσωπήθηκε από τον πρόεδρό του, Ν. Μαυροκορδάτο και στην δασκάλα Αρ. Μακρή. Ο Σύλλογος ανέθεσε στην τελευταία την διεύθυνση και διδασκαλία του «εν Πραβίω Παρθεναγωγείου», η οποία ανέλαβε την υποχρέωση ν’ αναχωρήσει από την Αθήνα, με την πρώτη ευκαιρία. Καθορίστηκε ότι ο ετήσιος μισθός της θ’ ανερχόταν σε 29 χρυσές, οθωμανικές λίρες, πληρωτέες ανά μήνα, ποσό που θα της κατέβαλλε η «εν Πραβίω Εφορία» (του σχολείου), η οποία, επίσης, ήταν υποχρεωμένη να της καταβάλει και την δαπάνη μετακίνησης της ίδιας και του συνοδού της, από την Αθήνα στο Πράβι. Στο «συμβόλαιο» εκείνο, που είχε διάρκεια ενός έτους, υπήρχαν και άλλοι όροι, που δεν ενδιαφέρουν εν προκειμένω, ενώ, κάτω από τις υπογραφές των συμβαλλομένων αναγράφηκε η λέξη «ηκυρώθη», πλην όμως εδώ ενδιαφέρον δεν έχει αν ίσχυσε ή όχι η συγκεκριμένη σύμβαση, αλλά η περιγραφή του τρόπου πρόσληψης δασκάλων στα σχολεία του Πραβίου!
Από στατιστικό πίνακα των ελληνικών σχολείων, που λειτουργούσαν κατά το σχολικό έτος 1894-1895 στα βιλαέτια Θεσσαλονίκης και Βιτωλίων της Μακεδονίας, μαθαίνουμε ότι στο Πράβι το μεν Αρρεναγωγείο είχε δύο (2) διδασκάλους κι εκατό (100) μαθητές, το δε Παρθεναγωγείο δύο διδασκάλισσες και ογδόντα πέντε (85) μαθήτριες.
Κατά το έτος 1902, σ' ένα πίνακα υπό τον τίτλο "Πίναξ γενικός των εν τη Ευρωπαϊκή Τουρκία Ελληνικών σχολείων", (13η φωτογραφία), ο οποίος εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το μεν Αρρεναγωγείο φαίνεται να έχει τρείς (3) διδασκάλους και εκατόν σαράντα (140) μαθητές, το δε Παρθεναγωγείο δύο (2) διδασκάλισσες και εκατόν τριάντα (130) μαθήτριες. Αναφέρεται, επίσης, ότι η ετήσια δαπάνη συντήρησης εκείνων των σχολείων ανερχόταν σε 4500 φράγκα.
Στα 1904-1905 τα δύο σχολεία που περιγράψαμε ήταν ήδη ερειπωμένα, (κατεδαφίστηκαν πιθανόν το 1913, σύμφωνα με τον Χαράλαμπο Μπακιρτζή, κατ' άλλη όμως γνώμη το 1916 από τους Βουλγάρους κατακτητές, οι οποίοι πήραν ακόμη και τα οικοδομικά υλικά τους). Έτσι η "Ορθόδοξος Κοινότης Πραβίου", με δαπάνες δικές της, του μητροπολιτικού Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου και με συνδρομές των Ελλήνων κατοίκων της πόλεως, αφενός μεν αγόρασε από διάφορους ιδιοκτήτες τα οικόπεδά τους και τα συνένωσε σ' ένα οικόπεδο, αφετέρου δε πάνω στο οικόπεδο αυτό ανήγειρε ένα μεγάλο κτίριο, το οποίο ήταν διώροφο κατά το νότιο τμήμα του και ημι-τριώροφο κατά το βόρειο, αποτελούμενο από οκτώ (8) αίθουσες στους ορόφους και δύο (2) στο ημιυπόγειο, καθώς κι από δύο (2) γραφεία (ένα στο κάθε τμήμα).
Εδώ, όμως, αξίζει να κάνω μια μεγάλη παρένθεση, προκειμένου να παραθέσω αποσπάσματα από την «Έκθεσιν του Γενικού Επιθεωρητού των Ελληνικών Σχολείων Δ. Μ. Σάρρου περί Πραβίου (Πραβίστης)», η οποία συντάχθηκε στις 20 Δεκεμβρίου του 1905, (δείτε την 14η και την 15η φωτογραφία) και περιγράφει όσα είδε ο προαναφερθείς επιθεωρητής, κατά την μετάβαση και παραμονή του στο Πράβι, από τις 22 έως τις 26 Νοεμβρίου του 1905, (η παράθεση των αποσπασμάτων γίνεται αυτολεξεί, όπως ακριβώς αυτά περιέχονται στην ως άνω Έκθεση):
«Το Πράβιον, έδρα υποδιοικητού και του Μητροπολίτου Ελευθερουπόλεως, κατοικείται υπό Ελλήνων προσεγγιζόντων τας 2000, απάντων δ’ ελληνοφώνων, και 1300 Τούρκων.
Η κοινότης αύτη ….. διατελεί από ετών εν εκρύθμω θέσει, ούπω κατορθώσασα να φέρη εις πέρας, καίπερ ευπορούσα, το από τεσσάρων ετών κτιζόμενον εν στενοχώρω θέσει σχολείον, δι’ έλλειψιν πόρων, ως οι εν τοις πράγμασιν έλεγον. Δια τούτο και εζήτησαν βοήθημα 150 λιρών παρά του Σ. Υπουργείου και της επιτροπής του κληροδοτήματος Μελά, ου η αποστολή ενεκρίθη, αγγελθείσα εις το Υποπροξενείον Καβάλλας. Κατά την εκεί μετάβασίν μου, λαβών εντολήν και παρά του διευθύνοντος το Υποπροξενείον Καβάλλας κ. Αννίνου, εκάλεσα και πάντας σχεδόν τους ευπορούντας, ων οι πλείους Ηπειρώται, και έπεισα να συνεισφέρωσι προς αποπεράτωσιν του σχολείου και να μη καταδέχωνται, εύποροι αυτοί, να χρησιμοποιήσωσιν ιερόν χρήμα προωρισμένον δι’ άλλας ανάγκας. Επείσθησαν οι άνθρωποι και εν ολίγοις λεπτοίς δέκα εξ αυτών προσήνεγκον 205 λίρας δια την αποπεράτωσιν του σχολείου, υποσχεθέντες ότι και πλειότερα, αν γίνη ανάγκη, θα καταβάλωσιν, επί τω όρω ίνα το μεν ζητηθέν ιερόν χρήμα των 150 λιρών χρησιμοποιηθή αλλαχού της καθ’ ημάς χώρας, όπου παρίσταται μείζων ανάγκη, η δε διαχείρισις του υπ’ αυτών προσφερομένου ποσού ανατεθή εις μικτήν εκ των δύο κομμάτων επιτροπήν και εις πρόσωπον ουδέτερον, αξιόπιστον, οίον ήθελεν εγκριθή υπό του εν Καβάλλα αρμοδίου…….. Τα πράγματα ανεκοίνωσα και τω εν Καβάλλα Υποπροξένω κ. Αννίνω, ω παρέδωκα και επιστολήν των συνδραμόντων προς με, δηλούντων ότι είναι πρόθυμοι να καταβάλωσι τας 205 λίρας και άλλας ακόμη, αν δεήση, και ότι δέον να μη δίδηται επίδομα εθνικόν εις την δυναμένην να επαρκή εκ των ιδίων πόρων κοινότητά των, ως καταφαίνεται και εκ του προϋπολογισμού των, ον έδωκέν μοι ο ταμίας του παρελθόντος έτους Αθανάσιος Νικολάου….»
Σε παρένθεσή του στο παραπάνω κείμενό του, ο συντάκτης προσέθεσε: «Τη 15 Μαρτίου 1906 εμέτρησάν μοι (εννοεί, οι δέκα εύποροι Πραβινοί), εκ του ανωτέρω ποσού λίρας 150, ας παρέδωκα τω Γενικώ Υποπροξένω κ. Μαυρουδή, υποσχεθέντες ότι και το υπόλοιπον ποσόν ταχέως θα εισπράξωσι και θα παραδώσωσι τω κ. Υποπροξένω».
Στη συνέχεια, ο επιθεωρητής παραθέτει πίνακα εσόδων και εξόδων της Επιτροπής της Ορθοδόξου Κοινότητος Πραβίου, από τον οποίο προκύπτει ότι ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου, κατά το έτος 1905, είχε ετήσια έσοδα 384 τουρκικών λιρών, από τα οποία δαπάνησε για την μισθοδοσία: Του διευθυντή του Αρρεναγωγείου, 50 λίρες, τριών διδασκάλων, 100 λίρες, της διευθύντριας του Παρθεναγωγείου, 33 λίρες, δύο δε διδασκαλισσών, 43 λίρες.
Τέλος, στην ίδια Έκθεση, ο συντάκτης της αναφέρει ότι «εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις της κοινότητος (Πραβίου) ενεγράφησαν εφέτος μαθηταί 233 (πέρυσι 229), τούτων δε 103 εν τω εξαταξίω αρρεναγωγείω διδασκόμενοι υπό τεσσάρων διδασκάλων, 60 κοράσια εν τω εξαταξίω παρθεναγωγείω και 70 νήπια εν τω προσηρτημένω αυτώ νηπιαγωγείω υπό 3 διδασκαλίσσας. (Τω 1901 ο αριθμός των μαθητών ανήρχετο εις 270, η ελάττωσις προέρχεται εκ της προώρου τροπής πολλών παίδων εις την επεξεργασίαν των καπνών). Ο διευθυντής του αρρεναγωγείου Θωμάς Υφαντής εκ Νευροκοπίου, ένθα και εδίδασκεν επί τινα έτη, απόφοιτος του Γυμνασίου Σερρών, έχει ζήλον και γνώσεις ικανάς, ελλιπώς όμως εφαρμόζει το πρόγραμμα. Ούτως εις τας δύο ανωτέρας τάξεις δεν εδιδάσκοντο νεοελληνικά ουδέ η εθνική ιστορία, καθ’ ας οδηγίας έλαβεν από του παρελθόντος έτους και αυτός. Οι άλλοι διδάσκαλοι είναι μεν χρηστοί και φιλόπονοι αλλ’ ήκιστα μεθοδικοί. Το αρρεναγωγείον λειτουργεί εν ετοιμορρόπω διδακτηρίω, ούπω συντελεσθέντος ως γνωστόν του νεοδμήτου. Η διευθύντρια του Παρθεναγωγείου Ελένη Πασχάλη εκ Σερρών φαίνεται έχουσα ικανότητα και τάξιν. Φιλοτίμως εργάζονται και αι βοηθοί αυτής. Το Παρθεναγωγείον από του αρξαμένου σχολικού έτους λειτουργεί εις το ήμισυ του ιδρυομένου διδακτηρίου….»
Στο νέο, λοιπόν, σχολικό κτίριο, (που άρχισε να λειτουργεί από το έτος 1906 – φωτογραφίες 16η και 17η), στεγάστηκαν και τα δύο πιο πάνω σχολεία, (Αρρεναγωγείο - Παρθεναγωγείο) και γι' αυτό το όλο κτίριο χωρίστηκε σε δύο τμήματα από τέσσερις αίθουσες το καθένα και τούτο διατηρήθηκε μέχρι την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό, οπότε το Σχολείο μετατράπηκε σε μικτό εξατάξιο, για να μετατραπεί αργότερα σε δύο τετρατάξια, Α' και Β' Δημοτικά Σχολεία, συστεγαζόμενα, καθ' ον χρόνο στο ημιυπόγειο του βορείου τμήματος του κτιρίου εγκαταστάθηκε το διτάξιο Ημιγυμνάσιο Πραβίου.
Κατά τα έτη 1905-1906, ο Γεώργιος Χατζηκυριακού περιόδευσε στην Μακεδονία και το έτος 1906 εξέδωσε στην Αθήνα ένα σύγγραμμα με τίτλο «σκέψεις και εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν μετά τοπογραφικών, ιστορικών και αρχαιολογικών σημειώσεων», (18η φωτογραφία), στο οποίο ανέφερε τα εξής: «Η κοινότης αύτη (Πραβίου) βαθέως συναισθάνεται την ιεράν υποχρέωσιν, ίνα δια της ελληνικής παιδείας και εκκλησίας καλλιεργεί ελληνοπρεπώς τον νουν και την καρδίαν των νεαρών αυτής βλαστών. Περίτρανος απόδειξις τούτου το ανεγειρόμενον μέγα διώροφον σχολικόν κτίριον, προς αναπλήρωσιν των υπαρχόντων παλαιών, ανεπαρκών και ανθυγιεινών».
Λίγο αργότερα, ο Ανδρέας Αρβανίτης, στο έργο του Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ, που εξέδωσε το 1909 στην Αθήνα, (19η φωτογραφία), έγραφε ότι «η Ελληνική Κοινότης Πραβίου συντηρεί Αρρεναγωγείον και Παρθεναγωγείον».
Την 2-3-1953, ο τότε διευθυντής του Β’ πλέον Δημοτικού Σχολείου, Παναγιώτης Αμυγδάλης, συνέταξε έκθεση «περί τρόπου ανεγέρσεως του Σχολικού κτιρίου του Σχολείου», (δείτε 20ή φωτογραφία), την οποία μου παρέδωσε αργότερα ένας άλλος Διευθυντής του Σχολείου, ο κ. Νικόλαος Χυτίου και στην οποία περιγράφεται, εν συντομία, η ιστορία της εκπαίδευσης στην πόλη μας. Επειδή, όμως, αναφερόμενος στην επιστημονική ανακοίνωση του κ. Χαράλαμπου Μπακιρτζή, με τίτλο "νεώτερη επιγραφή από το Πράβι (Ελευθερούπολη)", παρέθεσα ήδη τις περισσότερες πληροφορίες που περιέχει το έγγραφο του κ. Αμυγδάλη, περιορίζομαι, στο σημείο αυτό, να επισημάνω ότι στην έκθεση του 1953 περιγράφονται, κατά θέση και όρια, τα δύο γειτονικά ακίνητα, επί των οποίων είχαν αναγερθεί το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, αναφέρεται ότι αυτά ανήκαν στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου, ότι τα δύο κτίρια «ανεγέρθηκαν και συντηρούνταν με δαπάνες του ίδιου Ναού και ότι κατεδαφίστηκαν από τους Βούλγαρους κατακτητές, το έτος 1916.
Τέλος, είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, αργότερα, ο Στέφανος Παπαδόπουλος, στο σύγγραμμά του με τίτλο «Εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα του Ελληνισμού της Μακεδονίας, κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας» (Εταιρεία Μακεδ. Σπουδών 1972), αναφερόμενος, στη σελίδα 24 στην μικρή κωμόπολη Πράβι, ανέφερε κι αυτός ότι «στο Πράβι κατά το 1871-1872 υπήρχε μόνο αρρεναγωγείο με 100 μαθητές, που ενισχυόταν από τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Σερρών. Στο τέλος όμως του 19ου αιώνα λειτουργούσαν εκεί δύο αστικές σχολές (αρρένων και θηλέων), για την καλή στέγαση των οποίων οι κάτοικοι είχαν φροντίσει στα 1906 να ανεγείρουν ένα μεγάλο, διώροφο κτίριο».
Στη διάρκεια του Μακεδονικού αγώνα, το κτίριο του σχολείου χρησιμοποιήθηκε για τις ανάγκες του αγώνα, (21η φωτογραφία), όπως μας πληροφορεί ο καθηγητής κ. Νικόλαος Μιχαλόπουλος, στην ανακοίνωση με τίτλο "Τρείς επιστολές του Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως Γερμανού Σακελλαρίδη για τη δράση του στην εποχή 1912-1917", που έκανε στα πλαίσια του Β' Τοπικού Συμποσίου για την Καβάλα και την περιοχή της (26-29 Σεπτεμβρίου 1916). Πιο συγκεκριμένα, το κτίριο της παλαιάς Μητροπόλεως, το οποίο εφαπτόταν προς αυτό του σχολείου, είχε μια κρυφή είσοδο, μέσω της οποίας τα δύο κτίρια επικοινωνούσαν μεταξύ τους. Όταν κατέβαιναν Μακεδονομάχοι, για να συναντήσουν τον Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως, Γερμανό Σακκελαρίδη, από την κρυφή εκείνη είσοδο εισέρχονταν σε μια καλά κρυμμένη αίθουσα του σχολείου, όπου συζητούσαν ή κρύβονταν. Την ύπαρξη ασφαλώς της αίθουσας γνώριζαν και οι διδάσκαλοι του σχολείου, τη στιγμή μάλιστα που ορισμένοι απ' αυτούς ήταν αξιωματικοί του ελληνικού στρατού, σταλμένοι από το ελληνικό Υποπροξενείο της Καβάλας, όπως ο Δημήτριος Σφέτσος, που το κανονικό του επώνυμο ήταν Παπαβασιλείου.
Προσθέτω, επίσης, ότι οι παλιοί κάτοικοι της πόλης μας ανέφεραν και ότι από το υπόγειο του ίδιου σχολείου ξεκινούσε υπόγειος διάδρομος διαφυγής, που κατέληγε αφενός μεν στο ρέμα της Μπουζίνας, αφετέρου δε στην πλατεία Βαρουσίου, όπου μέχρι και σήμερα υπάρχει σιδερένια πόρτα, που θεωρείται από τους Πραβινούς ότι καλύπτει την έξοδο του υπογείου εκείνου διαδρόμου!
Στη συνέχεια παραθέτω ονόματα διδασκάλων που δίδαξαν στο Πράβι, στα τέλη του 19ου αιώνα, τα οποία προέρχονται από καταλόγους συνδρομητών βιβλίων που κυκλοφόρησαν τότε και τα παρέθεσε ο αυτός αρχαιολόγος κ. Χαράλαμπος Μπακιρτζής στην προαναφερθείσα εργασία του: Στα 1885: Ο Αθανάσιος Αργυριάδης, ελληνοδιδάσκαλος, ο Ιωάννης Λαζίδης, δημοδιδάσκαλος, η Ελένη Παππά Βασιλείου, νηπιαγωγός, ο Κ. Οικονόμου, διδάσκαλος, η Πηνελόπη Γ. Δρίτσου, διδασκάλισσα. Στα 1886: ο Γ. Κιοσές, ελληνοδιδάσκαλος, Γ. Παπά Πέτρου Οικονόμου, δημοδιδ., η Αιακτερίνη Πέτρου, παρθεναγωγός, η Ελεονώρα Γιάτα, νηπιαγωγός. Στα 1894: ο Κ. Μπαμπατζιάνης. Στα 1897: ο Ι. Μπαμπατζάνης, διευθυντής σχολείου, ο Κωνσταντίνος Αφείδης, διδάσκαλος, η Ελένη Σαραϊδάρη, νηπιαγωγός.
Στις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι την απελευθέρωση του Πραβίου από τον οθωμανικό ζυγό, στο ίδιο πάντοτε εκείνο Σχολείο, δίδαξαν, μεταξύ άλλων και η Μερόπη Νικολάου (1908), η Έλενα Παπαϊακώβου και ο Γεώργιος Βασιλειάδης (1910), ο Αντώνιος Πετμεζίδης (1911) και η Βασιλική Φωτιάδου (1913), όπως προκύπτει από μια «κατάσταση στην οποία φαίνονται οι Δάσκαλοι που δίδαξαν στο 2ο Δημοτικό Σχολείο Ελευθερουπόλεως, από την αρχή λειτουργίας του μέχρι σήμερα» (δηλ. μέχρι τη σύνταξή της, στις 28-5-1977, από τον τότε Διευθυντή κ. Νικόλαο Χυτίου, ο οποίος και μου την παρέδωσε), (22η φωτογραφία).
Για την εκπαίδευση των Οθωμανών της πόλης μας δεν έχω βρει στοιχεία, γνωρίζω, όμως, από τον γηγενή δικηγόρο και ιστορικό του τόπου αυτού, αείμνηστο Ανδρέα Κ. Παπανδρέου, ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ο τότε Οθωμανός Δήμαρχος Πραβίου, με τα έσοδα από την ξύλευση των περιαστικών δασών της πόλης κατασκεύασε σχολείο, στην θέση όπου αργότερα λειτούργησε το Ορφανοτροφείο Πραβίου, κατά την δεκαετία του 1960 κατασκευάστηκε κτίριο, στην δεκαετία του 1960, που στέγασε, επί δεκαετίες, το εξατάξιο Γυμνάσιο, ενώ σήμερα στεγάζει το Επαγγελματικό Λύκειο της πόλης, (23η και 24η φωτογραφία).
Τελευταία άφησα δύο τεκμήρια, που αποδεικνύουν το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, αλλά και εκπαιδευτικής νοοτροπίας (κουλτούρας) των κατοίκων του Πραβίου, πριν ακόμη ανατείλει ο εικοστός αιώνας:
Το πρώτο τεκμήριο είναι μια επιστολή του μαθητή Περικλή Αλεξάνδρου, με ημερομηνία 20-10-1899, (φωτογραφίες 25η και 26η). Είναι γραμμένη στο Τσοτύλι, σ’ επιστολόχαρτο των «εν Τσοτυλίω ελλην. Εκπαιδευτηρίων της Μακεδονικής Φιλεκπαιδ. Αδελφότητος» και απευθύνεται στους γονείς του, που κατοικούν στο Πράβι. Εντύπωση προκαλούν: 1) Αυτό καθεαυτό το γεγονός της φοίτησης του μαθητή σε σχολείο, που βρισκόταν σε μεγάλη απόσταση από τον τόπο κατοικίας των γονέων του. 2) Η ευγένεια και ο σεβασμός του μαθητή προς τους γονείς του. 3) Η χρήση της καθαρεύουσας και 4) το γεγονός ότι στην πίσω σελίδα της επιστολής υπάρχει βεβαίωση, χωρισμένη σε δύο τμήματα: Το ένα τμήμα, το σχετικό με την πρόοδο του επιστολογράφου και υπογράφεται από τον Διευθυντή των Εκπαιδευτηρίων, ο οποίος βεβαιώνει ότι η διαγωγή του μαθητή είναι κοσμία. Το δεύτερο σκέλος αφορά την υγεία του μαθητή και υπογράφεται από τον εσωτερικό των εκπαιδευτηρίων ιατρό, ο οποίος βεβαιώνει ότι η υγεία του μαθητή «έχει καλώς».
Το δεύτερο τεκμήριο είναι ο Πραβινός, σατυρικός ποιητής του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, Ανδρίκος (Ανδρέας) Βέττας, ο "Σουρής της Καβάλας", όπως εύστοχα χαρακτηρίσθηκε, ο οποίος, γεννημένος στην πόλη μας, στην περιοχή της σημερινής συνοικίας "Τουλούμπα" κι εργαζόμενος ως καπνεργάτης στην Καβάλα, εύκολα μετέτρεπε σε θαυμάσιους σατυρικούς στίχους όλες τις στιγμές κι όλα τα περιστατικά της καθημερινής ζωής.
Ο Ανδρίκος Βέττας τύπωσε στην Κωνσταντινούπολη στα 1899, σε λίγα αντίτυπα και στο τυπογραφείο του Κ. Ζιβίδου την μοναδική, όσο και δυσεύρετη, ποιητική του συλλογή, με τον χαρακτηριστικό τίτλο "ΣΕΝΑ ΤΑ ΛΕΓΩ ΠΕΘΕΡΑ, ΓΙΑ ΝΑ Τ' ΑΚΟΥΗ Η ΝΥΦΗ", (27η φωτογραφία), χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχε κι ένας μεγάλος αριθμός σατυρικών ποιημάτων του, που κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα εκτός της Συλλογής.
Ο ίδιος αυτός αξιόλογος λογοτέχνης ήταν εκείνος που εξέδωσε στην Καβάλα την πρώτη εφημερίδα της. Ήταν το 1906 και η εφημερίδα πήρε τον τίτλο "Το κύμα" κι είχε φυσικά σατυρικό περιεχόμενο, ενώ στην προμετωπίδα της είχε τον στίχο: «Η εφημερίς το κύμα – η δουλειά μας πάει πρίμα – Ανδρίκος Βέττας Ιδρυτής – υπεύθυνος Διευθυντής».
Αντί μνημοσύνου για τον Πραβινό εκείνο καπνεργάτη, ο οποίος, με την παιδεία που έλαβε από το Αρρεναγωγείο Πραβίου, κατόρθωσε ν’ αναδειχθεί σε σημαντική μορφή των γραμμάτων του τόπου του και κυρίως της Καβάλας, είναι οι ακό’ουθοι, στίχοι ενός ποιήματός του, από την αναφερθείσα μοναδική ποιητική συλλογή του με τίτλο "Τα ελαττώματά μου", όπου ο ποιητής περιγράφει ... τον εαυτό του:
«Ιδού και νέος ποιητής,
κατά τον Μάρτι γεννηθείς,
στην χώραν του Πραβίου,
Ανδρίκος Δημητρίου.
Έχει ανάστημα ψηλόν,
μ' έναν μακρόν μακρόν λαιμόν,
ισχνός κι αγριεμένος,
κι όχι γραμματισμένος».




































