Σάββατο 14 Νοεμβρίου 2026


Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΟ ΠΡΑΒΙ, (ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΠΑΓΓΑΙΟΥ, ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΒΑΛΑΣ), ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΟΥΡΚΙΚΟ ΖΥΓΟ



Στο πρόσφατο Συνέδριο για την ιστορία της εκπαίδευσης, (δείτε τις δύο πρώτες φωτογραφίες που αναρτώ, από τις οποίες οι παλαιότερες προέρχονται από το αρχείο του Πολιτιστικού Συλλόγου Ελευθερούπολης), έκανα μια ανακοίνωση με θέμα αυτό που έβαλα ως επικεφαλίδα της παρούσας ανάρτησής μου. Το πλήρες κείμενο της ανακοίνωσής μου (και όχι το συντετμημένο, το οποίο εκφώνησα στο Συνέδριο), βλέπετε στις παραγράφους που ακολουθούν:



Η παιδεία υπήρξε ένας από τους πιο βασικούς παράγοντες διατήρησης του Ελληνισμού, κατά τους δύσκολους χρόνους της μακραίωνης, οθωμανικής δουλείας, γιατί απέτρεψε την εκβαρβάρωση του υπόδουλου, ελληνικού γένους και περιόρισε τις συνέπειες της τουρκικής κατάκτησης.

Οι πρώτοι αιώνες της βάρβαρης, τουρκικής κατοχής διακρίνονταν για την σκληρότητα της δουλείας και την δυσκολία που είχε το υπόδουλο γένος, ν' αναπτύξει, έστω και στοιχειωδώς, τις ικανότητές του.

Στην αρχή ήταν η εκκλησία εκείνη που διατήρησε κάποιες εστίες στοιχειώδους εκπαίδευσης, ενώ φλογεροί ρασοφόροι, από κοινού με διδασκάλους του γένους, δίδαξαν στη συνέχεια στα πρώτα, ελληνικά σχολεία.

Τα πράγματα άρχισαν ν' αλλάζουν όταν, ήδη από τον 17ο αιώνα, η επίδοση των Ελλήνων στο εμπόριο και τη ναυτιλία δημιούργησε πλούτο, ο οποίος, με τη σειρά του, χρησιμοποιήθηκε για τη βελτίωση της θέσης του υπόδουλου γένους και την μεγάλη, κοινοτική ανάπτυξή του. Ιδιαίτερα η κοινοτική οργάνωση του Ελληνισμού αποτέλεσε την βάση για τη δημιουργία των πρώτων σχολείων και κύρια για την χρηματοδότηση της ίδρυσης αυτών και την πληρωμή των διδασκάλων τους.

Στον 18ο αιώνα, ο πλούτος που συσσωρεύεται στα χέρια της αστικής τάξης, που έχει πλέον δημιουργηθεί, μέσα στα όρια της οθωμανικής αυτοκρατορίας κι η οποία αποτελείται κύρια από Έλληνες, επιτρέπει τον πολλαπλασιασμό των ιδρυομένων σχολείων, μέσα στα οποία καλλιεργείται πλέον η εθνική συνείδηση και προάγεται το πνευματικό επίπεδο του υπόδουλου λαού μας.

Στο χώρο της Ανατολικής Μακεδονίας, το μέγα, πνευματικό κέντρο, που διατήρησε την παλιά, πνευματική παράδοση, που είχε ήδη από τα βυζαντινά χρόνια, ήταν οι Σέρρες, μια μεγαλούπολη των Βαλκανίων, που είχε, ήδη από τον 18ο αιώνα, αποκτήσει ονομαστά, εκπαιδευτικά ιδρύματα, με δεύτερο να την ακολουθεί, στην ευγενή αυτή άμιλλα, το Μελένικο, τον δεύτερο αυτόν φάρο του βορειοελλαδικού ελληνισμού. Τα σχολεία αυτών των δύο πνευματικών κέντρων ήταν εκείνα που αποτέλεσαν τα πρότυπα, για την ίδρυση πλήθους ανάλογων ιδρυμάτων, όταν "επέστη το πλήρωμα του χρόνου" και για την υπόλοιπη, υπόδουλη, Ανατολική Μακεδονία, από το 1830 και μετά, ενώ μέχρι τότε στην ύπαιθρο της Ανατολικής Μακεδονίας ήταν διαδεδομένος, ήδη από τον 17ο αιώνα, ο θεσμός των μεμονωμένων διδασκάλων, που συνήθως ήταν ιερωμένοι και δίδασκαν τα λεγόμενα "κοινά γράμματα", σε ναρθηκοσχολεία ή γραμματοδιδασκαλεία, αμειβόμενοι από τις κοινότητες των Ελλήνων.

Μέχρι τουλάχιστον το έτος 1834 δεν φαίνεται να υπήρχε σχολείο στο Πράβι (σημερινή Ελευθερούπολη – δείτε την 3η φωτογραφία). Αυτό συνάγεται από το εξής γεγονός: Τον Μάιο του 1834 δύο χριστιανοί (προτεστάντες) ιεραπόστολοι, οι Dwifht και Schauffler, (δείτε 4η φωτογραφία), έκαναν ένα ταξίδι στην Μακεδονία και την Θράκη και στις 25 Μαΐου του 1834 βρέθηκαν στο Πράβι (σημερινή Ελευθερούπολη), όπου επισκέφθηκαν τον Έλληνα επίσκοπο, (επρόκειτο για τον Άνθιμο Γρυπάρη από τη Σίφνο, ο οποίος ποίμανε την τότε επισκοπή Ελευθερουπόλεως από το 1826 μέχρι το 1863). Γράφουν ότι ο επίσκοπος έδειξε αληθινά ευχαριστημένος που τους είδε, μίλησε μαζί τους πολύ, για την πρόσφατη βελτίωση, που έλαβε χώρα παντού στα σχολεία και για την ολοένα και περισσότερο αυξανόμενη ελευθερία που υπήρχε, σε σχέση με αυτό το ζήτημα, αλλά τους δήλωσε ότι στο Πράβι, ενώ υπήρχε μια ελληνική εκκλησία, (του Αγίου Νικολάου), δεν υπήρχε ακόμη σχολείο.

Λίγα χρόνια, όμως, αργότερα και συγκεκριμένα στις 18 Ιανουαρίου του 1845, με πρωτοβουλία του ίδιου εκείνου άξιου επισκόπου Ελευθερουπόλεως Ανθίμου Α' Γρυπάρη, ως πνευματικού αλλά και κοινοτικού ηγέτη της ελληνορθοδόξου κοινότητος του Πραβίου, άρχισε να κτίζεται το πρώτο σχολικό κτίριο της κοινότητας Πραβίου(Αρρεναγωγείο), με δαπάνες αυτής της τελευταίας, των συνδρομητών και επιτρόπων αυτής, αλλά κύρια της τοπικής Εκκλησίας, της οποίας ο ρόλος υπήρξε καταλυτικός και πρωταρχικός στην ίδρυσή του.

Τη σημαντική αυτή πληροφορία, για την ίδρυση του πρώτου, ελληνικού σχολείου στην πόλη μας, δίνει η κτητορική επιγραφή αυτού, (5η φωτογραφία), την οποία παρέδωσε, στις 28-2-1980, στην Αρχαιολογική Υπηρεσία Καβάλας, η κ. Αγνή Νικολάου, πράγμα που έγινε αφορμή για τον τότε προϊστάμενο της ΙΒ' Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, κ. Χαράλαμπο Μπακιρτζή, να προβεί σε σχετική, επιστημονική ανακοίνωση, (6η φωτογραφία), με τίτλο "νεώτερη επιγραφή από το Πράβι (Ελευθερούπολη)", στον τιμητικό τόμο με τίτλο "ΑΜΗΤΟΣ. ΤΙΜΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΟΣ ΣΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΜΑΝΩΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ" (έκδοση Αριστ. Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1986), από την οποία έχουν ληφθεί τα στοιχεία που εκτίθενται στις ακόλουθες παραγράφους του παρόντος κειμένου:

Το πόσο μεγάλη υπήρξε η συνδρομή της τοπικής εκκλησίας, στην ίδρυση του πρώτου, εκείνου ελληνικού σχολείου στο Πράβι, φαίνεται κι από ένα επιπλέον στοιχείο: Από το γεγονός ότι αυτό ανεγέρθηκε σε οικόπεδο που ανήκε στην μοναδική, περιουσιακή οντότητα που αναγνώριζε το οθωμανικό δίκαιο, δηλαδή σ' αυτήν του επισκοπικού (και μοναδικού τότε στην πόλη μας), Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου, ο οποίος, ναι μεν κατά το εν λόγω Δίκαιο δεν αποτελούσε αυτοτελές, νομικό πρόσωπο, όπως αποτελεί σήμερα, αναγνωριζόταν όμως de facto ως περιουσία ή ολότητα, την διαχείριση της οποίας ασκούσαν, κατά τα παραχωρηθέντα από τον Σουλτάνο προνόμια του Γένους, οι τοπικές αρχές, μέσω Επιτροπών της Ορθοδόξου Κοινότητος, υπό την Προεδρία του Επισκόπου της περιφερείας.

Πού βρισκόταν, όμως, το πρώτο εκείνο σχολείο; Αφήνουμε τον προαναφερθέντα, έγκριτο αρχαιολόγο να συνεχίσει την αφήγησή του, από την ίδια πιο πάνω επιστημονική του ανακοίνωση: "Στη θέση του αρρεναγωγείου αυτού υπάρχει σήμερα ελεύθερο από οικοδομή οικόπεδο της οδού Εγνατία, ανάμεσα στους αριθμούς 20 και 22 (7η φωτογραφία). Στο οικόπεδο λειτουργεί ένα ξυλάδικο (εννοεί αυτό του συμπολίτη μας Κυριάκου Βερβερίδη) και ορισμένοι τοίχοι, που διακρίνονται, ανήκουν πιθανόν στην εποχή εκείνη. Απέναντι βρίσκεται το παλαιό σπίτι της οικογένειας Νικολάου και το λέγω αυτό γιατί η κτητορική επιγραφή του σχολείου, που ιδρύθηκε στα 1845, παραδόθηκε στο Μουσείο από την Αγνή Νικολάου. Θεωρώ λοιπόν πολύ πιθανό ότι το σχολείο του 1845 βρισκόταν στη θέση αυτή της οδού Εγνατία 20-22".

Το κτίριο του σχολείου ήταν τετράπλευρο, με ισόγειο και ημιυπόγειο και λειτούργησε σαν Αρρεναγωγείο στις πρώτες δεκαετίες από την ίδρυσή του, για τη αρχική όμως εκείνη λειτουργία του δεν έχουμε πληροφορίες.

Στα 1871 το σχολείο λειτουργούσε ως Αρρεναγωγείο σε δύο τμήματα, ελληνικό και αλληλοδιδακτικό, με 100 μαθητές κι ενισχυόταν από τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Σερρών.

Λίγο πριν το έτος 1877 πέρασε από το Πράβι ο Φιλιππίδης Νικόλαος, ο οποίος, σε μακροσκελές κείμενό του, με τίτλο «Μακεδονικά. Περιήγησις των εν Μακεδονία επαρχιών Δράμας, Ζίχνης και Ελευθερουπόλεως», που περιλήφθηκε στον 1ο τόμο του περιοδικού ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ, που εκδόθηκε το 1877, από τον ομώνυμο ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΛΛΟΓΟ, (δείτε 8η φωτογραφία), ανέφερε ότι «οι κάτοικοι του Πραβίου διατηρούσι πάντοτε εν ανθηρά καταστάσει τη συνδρομή του εκάστοτε της επαρχίας επισκόπου Ελληνικόν σχολείον, αλλά στερούνται δυστυχώς παρθεναγωγείου, εις ου την σύστασιν πρέπει να σπεύσωσι οι φιλόμουσοι ούτοι πολίται, εάν θέλωσι την ακράδαντον βάσιν της κοινωνικής μορφώσεως να θέσωσιν εν τη πατρίδι των».

Πράγματι, οι φιλόμουσοι κάτοικοι του Πραβίου, λίγο μετά την δημοσίευση του κειμένου που προανέφερα, έκαναν αυτό που υποδείκνυε ο συγγραφέας του και, λίγα μέτρα βορειότερα από το Αρρεναγωγείο, δίπλα στο ρέμα της Μπουζίνας, απέναντι και διαγωνίως από το αρχοντικό Φανίτσου και δίπλα στην ιδιοκτησία Κωνσταντίνου Μπόζη, (9η και 10η φωτογραφία), ανήγειραν ένα δεύτερο, σχολικό κτίριο, όμοιο από οικοδομική άποψη με το πρώτο, (δηλαδή τετράπλευρο με ισόγειο). Το δεύτερο εκείνο κτίριο, του οποίου το οικόπεδο σήμερα, μετά την επικάλυψη του χειμάρρου της Μπουζίνας, αποτελεί την αρχή της οδού Θράκης, στέγασε το Παρθεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο του Πραβίου.

Το έτος 1894 τα δύο σχολικά ιδρύματα, που ίσως και ν' αποτελούσαν ένα ενιαίο, οργανικά, οικοδομικό σύνολο, λόγω της μικρής απόστασής τους, λειτουργούν πλέον ενιαία ως αστική σχολή, (αποτελούμενη από Αρρεναγωγείο, Παρθεναγωγείο και Νηπιαγωγείο), με δαπάνες της ελληνικής κοινότητας και υπό την διοίκηση σχολικής Εφορείας, (δείτε 11η φωτογραφία).

Προκειμένου, στο σημείο αυτό, να γίνει αντιληπτός ο τρόπος λειτουργίας των προαναφερθέντων σχολείων, αναφέρομαι σ’ ένα «ιδιωτικό συμβόλαιο», που συντάχθηκε στις 28-8-1879, (δείτε 12η φωτογραφία), και συνυπογράφηκε ανάμεσα στον «Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων, που είχε την έδρα του στην Αθήνα κι εκπροσωπήθηκε από τον πρόεδρό του, Ν. Μαυροκορδάτο και στην δασκάλα Αρ. Μακρή. Ο Σύλλογος ανέθεσε στην τελευταία την διεύθυνση και διδασκαλία του «εν Πραβίω Παρθεναγωγείου», η οποία ανέλαβε την υποχρέωση ν’ αναχωρήσει από την Αθήνα, με την πρώτη ευκαιρία. Καθορίστηκε ότι ο ετήσιος μισθός της θ’ ανερχόταν σε 29 χρυσές, οθωμανικές λίρες, πληρωτέες ανά μήνα, ποσό που θα της κατέβαλλε η «εν Πραβίω Εφορία» (του σχολείου), η οποία, επίσης, ήταν υποχρεωμένη να της καταβάλει και την δαπάνη μετακίνησης της ίδιας και του συνοδού της, από την Αθήνα στο Πράβι. Στο «συμβόλαιο» εκείνο, που είχε διάρκεια ενός έτους, υπήρχαν και άλλοι όροι, που δεν ενδιαφέρουν εν προκειμένω, ενώ, κάτω από τις υπογραφές των συμβαλλομένων αναγράφηκε η λέξη «ηκυρώθη», πλην όμως εδώ ενδιαφέρον δεν έχει αν ίσχυσε ή όχι η συγκεκριμένη σύμβαση, αλλά η περιγραφή του τρόπου πρόσληψης δασκάλων στα σχολεία του Πραβίου!

Από στατιστικό πίνακα των ελληνικών σχολείων, που λειτουργούσαν κατά το σχολικό έτος 1894-1895 στα βιλαέτια Θεσσαλονίκης και Βιτωλίων της Μακεδονίας, μαθαίνουμε ότι στο Πράβι το μεν Αρρεναγωγείο είχε δύο (2) διδασκάλους κι εκατό (100) μαθητές, το δε Παρθεναγωγείο δύο διδασκάλισσες και ογδόντα πέντε (85) μαθήτριες.

Κατά το έτος 1902, σ' ένα πίνακα υπό τον τίτλο "Πίναξ γενικός των εν τη Ευρωπαϊκή Τουρκία Ελληνικών σχολείων", (13η φωτογραφία), ο οποίος εκδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη, το μεν Αρρεναγωγείο φαίνεται να έχει τρείς (3) διδασκάλους και εκατόν σαράντα (140) μαθητές, το δε Παρθεναγωγείο δύο (2) διδασκάλισσες και εκατόν τριάντα (130) μαθήτριες. Αναφέρεται, επίσης, ότι η ετήσια δαπάνη συντήρησης εκείνων των σχολείων ανερχόταν σε 4500 φράγκα.

Στα 1904-1905 τα δύο σχολεία που περιγράψαμε ήταν ήδη ερειπωμένα, (κατεδαφίστηκαν πιθανόν το 1913, σύμφωνα με τον Χαράλαμπο Μπακιρτζή, κατ' άλλη όμως γνώμη το 1916 από τους Βουλγάρους κατακτητές, οι οποίοι πήραν ακόμη και τα οικοδομικά υλικά τους). Έτσι η "Ορθόδοξος Κοινότης Πραβίου", με δαπάνες δικές της, του μητροπολιτικού Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου και με συνδρομές των Ελλήνων κατοίκων της πόλεως, αφενός μεν αγόρασε από διάφορους ιδιοκτήτες τα οικόπεδά τους και τα συνένωσε σ' ένα οικόπεδο, αφετέρου δε πάνω στο οικόπεδο αυτό ανήγειρε ένα μεγάλο κτίριο, το οποίο ήταν διώροφο κατά το νότιο τμήμα του και ημι-τριώροφο κατά το βόρειο, αποτελούμενο από οκτώ (8) αίθουσες στους ορόφους και δύο (2) στο ημιυπόγειο, καθώς κι από δύο (2) γραφεία (ένα στο κάθε τμήμα).

Εδώ, όμως, αξίζει να κάνω μια μεγάλη παρένθεση, προκειμένου να παραθέσω αποσπάσματα από την «Έκθεσιν του Γενικού Επιθεωρητού των Ελληνικών Σχολείων Δ. Μ. Σάρρου περί Πραβίου (Πραβίστης)», η οποία συντάχθηκε στις 20 Δεκεμβρίου του 1905, (δείτε την 14η και την 15η φωτογραφία) και περιγράφει όσα είδε ο προαναφερθείς επιθεωρητής, κατά την μετάβαση και παραμονή του στο Πράβι, από τις 22 έως τις 26 Νοεμβρίου του 1905, (η παράθεση των αποσπασμάτων γίνεται αυτολεξεί, όπως ακριβώς αυτά περιέχονται στην ως άνω Έκθεση):

«Το Πράβιον, έδρα υποδιοικητού και του Μητροπολίτου Ελευθερουπόλεως, κατοικείται υπό Ελλήνων προσεγγιζόντων τας 2000, απάντων δ’ ελληνοφώνων, και 1300 Τούρκων.

Η κοινότης αύτη ….. διατελεί από ετών εν εκρύθμω θέσει, ούπω κατορθώσασα να φέρη εις πέρας, καίπερ ευπορούσα, το από τεσσάρων ετών κτιζόμενον εν στενοχώρω θέσει σχολείον, δι’ έλλειψιν πόρων, ως οι εν τοις πράγμασιν έλεγον. Δια τούτο και εζήτησαν βοήθημα 150 λιρών παρά του Σ. Υπουργείου και της επιτροπής του κληροδοτήματος Μελά, ου η αποστολή ενεκρίθη, αγγελθείσα εις το Υποπροξενείον Καβάλλας. Κατά την εκεί μετάβασίν μου, λαβών εντολήν και παρά του διευθύνοντος το Υποπροξενείον Καβάλλας κ. Αννίνου, εκάλεσα και πάντας σχεδόν τους ευπορούντας, ων οι πλείους Ηπειρώται, και έπεισα να συνεισφέρωσι προς αποπεράτωσιν του σχολείου και να μη καταδέχωνται, εύποροι αυτοί, να χρησιμοποιήσωσιν ιερόν χρήμα προωρισμένον δι’ άλλας ανάγκας. Επείσθησαν οι άνθρωποι και εν ολίγοις λεπτοίς δέκα εξ αυτών προσήνεγκον 205 λίρας δια την αποπεράτωσιν του σχολείου, υποσχεθέντες ότι και πλειότερα, αν γίνη ανάγκη, θα καταβάλωσιν, επί τω όρω ίνα το μεν ζητηθέν ιερόν χρήμα των 150 λιρών χρησιμοποιηθή αλλαχού της καθ’ ημάς χώρας, όπου παρίσταται μείζων ανάγκη, η δε διαχείρισις του υπ’ αυτών προσφερομένου ποσού ανατεθή εις μικτήν εκ των δύο κομμάτων επιτροπήν και εις πρόσωπον ουδέτερον, αξιόπιστον, οίον ήθελεν εγκριθή υπό του εν Καβάλλα αρμοδίου…….. Τα πράγματα ανεκοίνωσα και τω εν Καβάλλα Υποπροξένω κ. Αννίνω, ω παρέδωκα και επιστολήν των συνδραμόντων προς με, δηλούντων ότι είναι πρόθυμοι να καταβάλωσι τας 205 λίρας και άλλας ακόμη, αν δεήση, και ότι δέον να μη δίδηται επίδομα εθνικόν εις την δυναμένην να επαρκή εκ των ιδίων πόρων κοινότητά των, ως καταφαίνεται και εκ του προϋπολογισμού των, ον έδωκέν μοι ο ταμίας του παρελθόντος έτους Αθανάσιος Νικολάου….»

Σε παρένθεσή του στο παραπάνω κείμενό του, ο συντάκτης προσέθεσε: «Τη 15 Μαρτίου 1906 εμέτρησάν μοι (εννοεί, οι δέκα εύποροι Πραβινοί), εκ του ανωτέρω ποσού λίρας 150, ας παρέδωκα τω Γενικώ Υποπροξένω κ. Μαυρουδή, υποσχεθέντες ότι και το υπόλοιπον ποσόν ταχέως θα εισπράξωσι και θα παραδώσωσι τω κ. Υποπροξένω».

Στη συνέχεια, ο επιθεωρητής παραθέτει πίνακα εσόδων και εξόδων της Επιτροπής της Ορθοδόξου Κοινότητος Πραβίου, από τον οποίο προκύπτει ότι ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου, κατά το έτος 1905, είχε ετήσια έσοδα 384 τουρκικών λιρών, από τα οποία δαπάνησε για την μισθοδοσία: Του διευθυντή του Αρρεναγωγείου, 50 λίρες, τριών διδασκάλων, 100 λίρες, της διευθύντριας του Παρθεναγωγείου, 33 λίρες, δύο δε διδασκαλισσών, 43 λίρες.

Τέλος, στην ίδια Έκθεση, ο συντάκτης της αναφέρει ότι «εν τοις Ελληνικοίς σχολείοις της κοινότητος (Πραβίου) ενεγράφησαν εφέτος μαθηταί 233 (πέρυσι 229), τούτων δε 103 εν τω εξαταξίω αρρεναγωγείω διδασκόμενοι υπό τεσσάρων διδασκάλων, 60 κοράσια εν τω εξαταξίω παρθεναγωγείω και 70 νήπια εν τω προσηρτημένω αυτώ νηπιαγωγείω υπό 3 διδασκαλίσσας. (Τω 1901 ο αριθμός των μαθητών ανήρχετο εις 270, η ελάττωσις προέρχεται εκ της προώρου τροπής πολλών παίδων εις την επεξεργασίαν των καπνών). Ο διευθυντής του αρρεναγωγείου Θωμάς Υφαντής εκ Νευροκοπίου, ένθα και εδίδασκεν επί τινα έτη, απόφοιτος του Γυμνασίου Σερρών, έχει ζήλον και γνώσεις ικανάς, ελλιπώς όμως εφαρμόζει το πρόγραμμα. Ούτως εις τας δύο ανωτέρας τάξεις δεν εδιδάσκοντο νεοελληνικά ουδέ η εθνική ιστορία, καθ’ ας οδηγίας έλαβεν από του παρελθόντος έτους και αυτός. Οι άλλοι διδάσκαλοι είναι μεν χρηστοί και φιλόπονοι αλλ’ ήκιστα μεθοδικοί. Το αρρεναγωγείον λειτουργεί εν ετοιμορρόπω διδακτηρίω, ούπω συντελεσθέντος ως γνωστόν του νεοδμήτου. Η διευθύντρια του Παρθεναγωγείου Ελένη Πασχάλη εκ Σερρών φαίνεται έχουσα ικανότητα και τάξιν. Φιλοτίμως εργάζονται και αι βοηθοί αυτής. Το Παρθεναγωγείον από του αρξαμένου σχολικού έτους λειτουργεί εις το ήμισυ του ιδρυομένου διδακτηρίου….»

Στο νέο, λοιπόν, σχολικό κτίριο, (που άρχισε να λειτουργεί από το έτος 1906 – φωτογραφίες 16η και 17η), στεγάστηκαν και τα δύο πιο πάνω σχολεία, (Αρρεναγωγείο - Παρθεναγωγείο) και γι' αυτό το όλο κτίριο χωρίστηκε σε δύο τμήματα από τέσσερις αίθουσες το καθένα και τούτο διατηρήθηκε μέχρι την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό, οπότε το Σχολείο μετατράπηκε σε μικτό εξατάξιο, για να μετατραπεί αργότερα σε δύο τετρατάξια, Α' και Β' Δημοτικά Σχολεία, συστεγαζόμενα, καθ' ον χρόνο στο ημιυπόγειο του βορείου τμήματος του κτιρίου εγκαταστάθηκε το διτάξιο Ημιγυμνάσιο Πραβίου.

Κατά τα έτη 1905-1906, ο Γεώργιος Χατζηκυριακού περιόδευσε στην Μακεδονία και το έτος 1906 εξέδωσε στην Αθήνα ένα σύγγραμμα με τίτλο «σκέψεις και εντυπώσεις εκ περιοδείας ανά την Μακεδονίαν μετά τοπογραφικών, ιστορικών και αρχαιολογικών σημειώσεων», (18η φωτογραφία), στο οποίο ανέφερε τα εξής: «Η κοινότης αύτη (Πραβίου) βαθέως συναισθάνεται την ιεράν υποχρέωσιν, ίνα δια της ελληνικής παιδείας και εκκλησίας καλλιεργεί ελληνοπρεπώς τον νουν και την καρδίαν των νεαρών αυτής βλαστών. Περίτρανος απόδειξις τούτου το ανεγειρόμενον μέγα διώροφον σχολικόν κτίριον, προς αναπλήρωσιν των υπαρχόντων παλαιών, ανεπαρκών και ανθυγιεινών».

Λίγο αργότερα, ο Ανδρέας Αρβανίτης, στο έργο του Η ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΗ, που εξέδωσε το 1909 στην Αθήνα, (19η φωτογραφία), έγραφε ότι «η Ελληνική Κοινότης Πραβίου συντηρεί Αρρεναγωγείον και Παρθεναγωγείον».

Την 2-3-1953, ο τότε διευθυντής του Β’ πλέον Δημοτικού Σχολείου, Παναγιώτης Αμυγδάλης, συνέταξε έκθεση «περί τρόπου ανεγέρσεως του Σχολικού κτιρίου του Σχολείου», (δείτε 20ή φωτογραφία), την οποία μου παρέδωσε αργότερα ένας άλλος Διευθυντής του Σχολείου, ο κ. Νικόλαος Χυτίου και στην οποία περιγράφεται, εν συντομία, η ιστορία της εκπαίδευσης στην πόλη μας. Επειδή, όμως, αναφερόμενος στην επιστημονική ανακοίνωση του κ. Χαράλαμπου Μπακιρτζή, με τίτλο "νεώτερη επιγραφή από το Πράβι (Ελευθερούπολη)", παρέθεσα ήδη τις περισσότερες πληροφορίες που περιέχει το έγγραφο του κ. Αμυγδάλη, περιορίζομαι, στο σημείο αυτό, να επισημάνω ότι στην έκθεση του 1953 περιγράφονται, κατά θέση και όρια, τα δύο γειτονικά ακίνητα, επί των οποίων είχαν αναγερθεί το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, αναφέρεται ότι αυτά ανήκαν στον Ιερό Ναό Αγίου Νικολάου, ότι τα δύο κτίρια «ανεγέρθηκαν και συντηρούνταν με δαπάνες του ίδιου Ναού και ότι κατεδαφίστηκαν από τους Βούλγαρους κατακτητές, το έτος 1916.

Τέλος, είκοσι περίπου χρόνια αργότερα, αργότερα, ο Στέφανος Παπαδόπουλος, στο σύγγραμμά του με τίτλο «Εκπαιδευτική και κοινωνική δραστηριότητα του Ελληνισμού της Μακεδονίας, κατά τους τελευταίους αιώνες της Τουρκοκρατίας» (Εταιρεία Μακεδ. Σπουδών 1972), αναφερόμενος, στη σελίδα 24 στην μικρή κωμόπολη Πράβι, ανέφερε κι αυτός ότι «στο Πράβι κατά το 1871-1872 υπήρχε μόνο αρρεναγωγείο με 100 μαθητές, που ενισχυόταν από τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Σερρών. Στο τέλος όμως του 19ου αιώνα λειτουργούσαν εκεί δύο αστικές σχολές (αρρένων και θηλέων), για την καλή στέγαση των οποίων οι κάτοικοι είχαν φροντίσει στα 1906 να ανεγείρουν ένα μεγάλο, διώροφο κτίριο».

Στη διάρκεια του Μακεδονικού αγώνα, το κτίριο του σχολείου χρησιμοποιήθηκε για τις ανάγκες του αγώνα, (21η φωτογραφία), όπως μας πληροφορεί ο καθηγητής κ. Νικόλαος Μιχαλόπουλος, στην ανακοίνωση με τίτλο "Τρείς επιστολές του Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως Γερμανού Σακελλαρίδη για τη δράση του στην εποχή 1912-1917", που έκανε στα πλαίσια του Β' Τοπικού Συμποσίου για την Καβάλα και την περιοχή της (26-29 Σεπτεμβρίου 1916). Πιο συγκεκριμένα, το κτίριο της παλαιάς Μητροπόλεως, το οποίο εφαπτόταν προς αυτό του σχολείου, είχε μια κρυφή είσοδο, μέσω της οποίας τα δύο κτίρια επικοινωνούσαν μεταξύ τους. Όταν κατέβαιναν Μακεδονομάχοι, για να συναντήσουν τον Εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Ελευθερουπόλεως, Γερμανό Σακκελαρίδη, από την κρυφή εκείνη είσοδο εισέρχονταν σε μια καλά κρυμμένη αίθουσα του σχολείου, όπου συζητούσαν ή κρύβονταν. Την ύπαρξη ασφαλώς της αίθουσας γνώριζαν και οι διδάσκαλοι του σχολείου, τη στιγμή μάλιστα που ορισμένοι απ' αυτούς ήταν αξιωματικοί του ελληνικού στρατού, σταλμένοι από το ελληνικό Υποπροξενείο της Καβάλας, όπως ο Δημήτριος Σφέτσος, που το κανονικό του επώνυμο ήταν Παπαβασιλείου.

Προσθέτω, επίσης, ότι οι παλιοί κάτοικοι της πόλης μας ανέφεραν και ότι από το υπόγειο του ίδιου σχολείου ξεκινούσε υπόγειος διάδρομος διαφυγής, που κατέληγε αφενός μεν στο ρέμα της Μπουζίνας, αφετέρου δε στην πλατεία Βαρουσίου, όπου μέχρι και σήμερα υπάρχει σιδερένια πόρτα, που θεωρείται από τους Πραβινούς ότι καλύπτει την έξοδο του υπογείου εκείνου διαδρόμου!

Στη συνέχεια παραθέτω ονόματα διδασκάλων που δίδαξαν στο Πράβι, στα τέλη του 19ου αιώνα, τα οποία προέρχονται από καταλόγους συνδρομητών βιβλίων που κυκλοφόρησαν τότε και τα παρέθεσε ο αυτός αρχαιολόγος κ. Χαράλαμπος Μπακιρτζής στην προαναφερθείσα εργασία του: Στα 1885: Ο Αθανάσιος Αργυριάδης, ελληνοδιδάσκαλος, ο Ιωάννης Λαζίδης, δημοδιδάσκαλος, η Ελένη Παππά Βασιλείου, νηπιαγωγός, ο Κ. Οικονόμου, διδάσκαλος, η Πηνελόπη Γ. Δρίτσου, διδασκάλισσα. Στα 1886: ο Γ. Κιοσές, ελληνοδιδάσκαλος, Γ. Παπά Πέτρου Οικονόμου, δημοδιδ., η Αιακτερίνη Πέτρου, παρθεναγωγός, η Ελεονώρα Γιάτα, νηπιαγωγός. Στα 1894: ο Κ. Μπαμπατζιάνης. Στα 1897: ο Ι. Μπαμπατζάνης, διευθυντής σχολείου, ο Κωνσταντίνος Αφείδης, διδάσκαλος, η Ελένη Σαραϊδάρη, νηπιαγωγός.

Στις αρχές του 20ού αιώνα και μέχρι την απελευθέρωση του Πραβίου από τον οθωμανικό ζυγό, στο ίδιο πάντοτε εκείνο Σχολείο, δίδαξαν, μεταξύ άλλων και η Μερόπη Νικολάου (1908), η Έλενα Παπαϊακώβου και ο Γεώργιος Βασιλειάδης (1910), ο Αντώνιος Πετμεζίδης (1911) και η Βασιλική Φωτιάδου (1913), όπως προκύπτει από μια «κατάσταση στην οποία φαίνονται οι Δάσκαλοι που δίδαξαν στο 2ο Δημοτικό Σχολείο Ελευθερουπόλεως, από την αρχή λειτουργίας του μέχρι σήμερα» (δηλ. μέχρι τη σύνταξή της, στις 28-5-1977, από τον τότε Διευθυντή κ. Νικόλαο Χυτίου, ο οποίος και μου την παρέδωσε), (22η φωτογραφία).

Για την εκπαίδευση των Οθωμανών της πόλης μας δεν έχω βρει στοιχεία, γνωρίζω, όμως, από τον γηγενή δικηγόρο και ιστορικό του τόπου αυτού, αείμνηστο Ανδρέα Κ. Παπανδρέου, ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ο τότε Οθωμανός Δήμαρχος Πραβίου, με τα έσοδα από την ξύλευση των περιαστικών δασών της πόλης κατασκεύασε σχολείο, στην θέση όπου αργότερα λειτούργησε το Ορφανοτροφείο Πραβίου, κατά την δεκαετία του 1960 κατασκευάστηκε κτίριο, στην δεκαετία του 1960, που στέγασε, επί δεκαετίες, το εξατάξιο Γυμνάσιο, ενώ σήμερα στεγάζει το Επαγγελματικό Λύκειο της πόλης, (23η και 24η φωτογραφία).

Τελευταία άφησα δύο τεκμήρια, που αποδεικνύουν το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης, αλλά και εκπαιδευτικής νοοτροπίας (κουλτούρας) των κατοίκων του Πραβίου, πριν ακόμη ανατείλει ο εικοστός αιώνας:

Το πρώτο τεκμήριο είναι μια επιστολή του μαθητή Περικλή Αλεξάνδρου, με ημερομηνία 20-10-1899, (φωτογραφίες 25η και 26η). Είναι γραμμένη στο Τσοτύλι, σ’ επιστολόχαρτο των «εν Τσοτυλίω ελλην. Εκπαιδευτηρίων της Μακεδονικής Φιλεκπαιδ. Αδελφότητος» και απευθύνεται στους γονείς του, που κατοικούν στο Πράβι. Εντύπωση προκαλούν: 1) Αυτό καθεαυτό το γεγονός της φοίτησης του μαθητή σε σχολείο, που βρισκόταν σε μεγάλη απόσταση από τον τόπο κατοικίας των γονέων του. 2) Η ευγένεια και ο σεβασμός του μαθητή προς τους γονείς του. 3) Η χρήση της καθαρεύουσας και 4) το γεγονός ότι στην πίσω σελίδα της επιστολής υπάρχει βεβαίωση, χωρισμένη σε δύο τμήματα: Το ένα τμήμα, το σχετικό με την πρόοδο του επιστολογράφου και υπογράφεται από τον Διευθυντή των Εκπαιδευτηρίων, ο οποίος βεβαιώνει ότι η διαγωγή του μαθητή είναι κοσμία. Το δεύτερο σκέλος αφορά την υγεία του μαθητή και υπογράφεται από τον εσωτερικό των εκπαιδευτηρίων ιατρό, ο οποίος βεβαιώνει ότι η υγεία του μαθητή «έχει καλώς».

Το δεύτερο τεκμήριο είναι ο Πραβινός, σατυρικός ποιητής του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, Ανδρίκος (Ανδρέας) Βέττας, ο "Σουρής της Καβάλας", όπως εύστοχα χαρακτηρίσθηκε, ο οποίος, γεννημένος στην πόλη μας, στην περιοχή της σημερινής συνοικίας "Τουλούμπα" κι εργαζόμενος ως καπνεργάτης στην Καβάλα, εύκολα μετέτρεπε σε θαυμάσιους σατυρικούς στίχους όλες τις στιγμές κι όλα τα περιστατικά της καθημερινής ζωής.

Ο Ανδρίκος Βέττας τύπωσε στην Κωνσταντινούπολη στα 1899, σε λίγα αντίτυπα και στο τυπογραφείο του Κ. Ζιβίδου την μοναδική, όσο και δυσεύρετη, ποιητική του συλλογή, με τον χαρακτηριστικό τίτλο "ΣΕΝΑ ΤΑ ΛΕΓΩ ΠΕΘΕΡΑ, ΓΙΑ ΝΑ Τ' ΑΚΟΥΗ Η ΝΥΦΗ", (27η φωτογραφία), χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι δεν υπήρχε κι ένας μεγάλος αριθμός σατυρικών ποιημάτων του, που κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα εκτός της Συλλογής.

Ο ίδιος αυτός αξιόλογος λογοτέχνης ήταν εκείνος που εξέδωσε στην Καβάλα την πρώτη εφημερίδα της. Ήταν το 1906 και η εφημερίδα πήρε τον τίτλο "Το κύμα" κι είχε φυσικά σατυρικό περιεχόμενο, ενώ στην προμετωπίδα της είχε τον στίχο: «Η εφημερίς το κύμα – η δουλειά μας πάει πρίμα – Ανδρίκος Βέττας Ιδρυτής – υπεύθυνος Διευθυντής».

Αντί μνημοσύνου για τον Πραβινό εκείνο καπνεργάτη, ο οποίος, με την παιδεία που έλαβε από το Αρρεναγωγείο Πραβίου, κατόρθωσε ν’ αναδειχθεί σε σημαντική μορφή των γραμμάτων του τόπου του και κυρίως της Καβάλας, είναι οι ακό’ουθοι, στίχοι ενός ποιήματός του, από την αναφερθείσα μοναδική ποιητική συλλογή του με τίτλο "Τα ελαττώματά μου", όπου ο ποιητής περιγράφει ... τον εαυτό του:

«Ιδού και νέος ποιητής,

κατά τον Μάρτι γεννηθείς,

στην χώραν του Πραβίου,

Ανδρίκος Δημητρίου.

Έχει ανάστημα ψηλόν,

μ' έναν μακρόν μακρόν λαιμόν,

ισχνός κι αγριεμένος,

κι όχι γραμματισμένος».





























 


Παρασκευή 6 Νοεμβρίου 2026



ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΦΙΛΟΙ, ΣΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ ΑΝΑΡΤΗΣΕΩΝ ΜΟΥ Θ’ ΑΝΑΦΕΡΘΩ ΣΤΗΝ ΛΑΤΡΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΘΕΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ.



ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΑΥΤΗ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΩ ΕΝΑ ΑΡΘΡΟ, ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ, ΟΡΕΙΝΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ», ΣΤΟ ΟΠΟΙΟ ΠΕΡΙΓΡΑΦΟΝΤΑΙ ΚΥΡΙΩΣ: Α) Η ΘΕΑ ΚΥΒΕΛΗ – ΡΗΣΚΥΝΘΙΣ ΚΑΙ Β) Η ΘΕΑ ΓΑΝΗΑ, ΔΗΛΑΔΗ Η ΘΕΑ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΟΡΟΥΣ ΤΟΥ ΓΑΝΟΥ, ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΘΡΑΚΗ.



Το άρθρο αυτό, το οποίο έγραψε, στην αγγλική γλώσσα και δημοσίευσε στο διεθνές, επιστημονικό περιοδικό KERNOS (15 – 2002), ο Nikola Theodossiev: Department of Archaeology - Sofia University St. Kliment Ohridski - bul. Tsar Osvoboditel 15 - Sofia 1000 – Bulgaria), αφορά όλους τους Θρακιώτες και όλους τους Έλληνες, κυρίως, όμως, εμάς, που καταγόμαστε από τον Γάνο της Ανατολικής Θράκης και από το παρακείμενο, ομώνυμο, Ιερό όρος, όπου λατρευόταν η θεά Γανήα.

(Για διευκόλυνση των αναγνωστών, όλες τις παραπομπές του άρθρου, που τις βλέπετε μέσα στο κείμενο, ως αριθμούς μέσα σε παρενθέσεις, τις έβαλα, μεταφρασμένες, κάτω (μετά από) το κείμενο).

Στις τέσσερις πρώτες φωτογραφίες βλέπετε το Ιερό όρος, στο οποίο λατρευόταν η Θεά Γανήα, όπως φαίνεται από τον Γάνο και στην τελευταία το Μηλιό, ένα από τα Γανόχωρα, κτισμένο στην αγκαλιά του Ιερού όρους.

Αν κάποιος φίλος ενδιαφέρεται για το πρωτότυπο (αγγλικό) κείμενο του άρθρου, μπορώ να του το στείλω.



ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ, ΟΡΕΙΝΕΣ ΘΕΟΤΗΤΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΘΡΑΚΗ



Το ευρύτερο πλαίσιο

Οι αρχαίοι συγγραφείς συνδέουν συχνά τη λατρεία της Φρυγικής Κυβέλης με τα βουνά και τα βραχώδη υψίπεδα. Η θεά ονομαζόταν μάλιστα «Μήτηρ Όρεία» ή «Μήτηρ των Ορέων», όπως μαρτυρούν τόσο οι λογοτεχνικές πηγές όσο και τα επιγραφικά ευρήματα. Ωστόσο, άλλες αναφορές μας παρέχουν πληροφορίες ότι τέτοιου είδους θρησκευτικές αντιλήψεις δεν περιορίζονταν στη Μικρά Ασία και ότι δύο γυναικείες θεότητες στην αρχαία Θράκη συνδέονταν επίσης με τα βουνά, όπως και η Κυβέλη. Και παρόλο που δεν υπάρχει γραπτή πηγή, που να μαρτυρά ότι αυτές οι θρακικές θεές έφεραν το όνομα «Μήτηρ των Ορέων», ορισμένα στοιχεία ενδέχεται να υποστηρίζουν το συμπέρασμα ότι αυτές εμφανίζονταν ως θεότητες των βουνών.

Η πιο σημαντική, εν προκειμένω, είναι η λατρεία της θεάς με το όνομα «Ρησκυνθίς», που συνδέεται με την ελληνική Ήρα, την οποία τιμούσαν στο ιερό «Ρησκύνθιον» όρος, κοντά στις εκβολές του ποταμού Έβρου, στη Νοτιοανατολική Θράκη, όπως μαρτυρούν ο Νίκανδρος και ο σχολιαστής του (1). Αυτή η θεά του βουνού λατρευόταν, μαζί με τον άνδρα σύντροφό της, τον Ζηρύνθιο (Zerynthius), τον οποίο οι Έλληνες αποκαλούσαν Απόλλωνα και η λατρεία αυτή πραγματοποιούνταν σ’ ένα ναό που βρισκόταν στο Ρησκύνθιον όρος. Η λατρεία της Ρησκυνθίδος και του Ζηρυνθίου σχετιζόταν προφανώς με τη λατρεία μιας άλλης θηλυκής θεότητας — της θεάς Ζηρυνθίας, γνωστής από διάφορα αρχαία, λογοτεχνικά κείμενα και ταυτιζόμενης με την Εκάτη, την Αφροδίτη ή τη Ρέα. Ήταν μια χθόνια θεότητα, που την τιμούσαν με θυσίες σκύλων, οι οποίες τελούνταν σ’ ένα ιερό σπήλαιο που ονομαζόταν Ζήρυνθον (Ζηρύνθιον, Ζήρινθον), το οποίο οι αρχαίοι συγγραφείς τοποθετούσαν σε δύο διαφορετικές τοποθεσίες – είτε στη Σαμοθράκη είτε στην απέναντι ενδοχώρα, κοντά στις εκβολές του ποταμού Έβρου (4) Μια παρόμοια σύγχυση, μεταξύ των ονομάτων των γυναικείων θεοτήτων, του ιερού όρους (αυτών) και του σπηλαίου, μας θυμίζουν οι πληροφορίες του Ησύχιου, ο οποίος περιέγραψε την θεά Κύβελα ως «ένα βουνό στη Φρυγία, καθώς και σπήλαια και τάφους» (5).

Η δεύτερη θεότητα στη Θράκη, που συνδεόταν μ’ ένα βουνό είναι η θεά «Γανήα», (που μας είναι) γνωστή από μια αναθηματική (αφιερωματική) επιγραφή, σ’ ένα μικρό βωμό, που χρονολογείται στην περίοδο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (6). Ο βωμός αφιερώθηκε στη θεά από τον Απολλώνιο, γιο του Σεύθη, ο οποίος προφανώς ήταν Θράκας, λαμβάνοντας υπόψη το όνομα του πατέρα του (7). Είναι ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι ο βωμός βρέθηκε στην περιοχή του Γάνου (8), του περίφημου ιερού βουνού στη Νοτιοανατολική Θράκη, που ονομάζεται «Ιερόν όρος» από τους Έλληνες συγγραφείς και αναφέρεται για πρώτη φορά από τον Ξενοφώντα στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. (9). Και σ’ αυτή την περίπτωση, η θεά και το ιερό βουνό έχουν και πάλι ταυτόσημα ονόματα, γεγονός που ενισχύει το συμπέρασμα ότι η γυναικεία θεότητα συνδέεται με το βουνό. Ταυτόχρονα, η σημασία του τόπου επιβεβαιώνεται από τον Δημοσθένη (10) και τον Αισχίνη (11), οι οποίοι περιέγραψαν μια κατοικία και ένα θησαυροφυλάκιο των Οδρυσών βασιλέων Κότυος και Κερσοβλέπτου, το οποίο βρισκόταν στο Ιερό Όρος. Και ακόμη περισσότερο: Σε μεταγενέστερη περίοδο, ο Στράβων (12) έγραψε ότι οι ντόπιοι λάτρευαν το ιερό βουνό. Αυτή η πληροφορία πιθανώς αντανακλά τη λατρεία της θεάς «Γανήας».

Πράγματι, μερικές λογοτεχνικές αναφορές παρέχουν σαφείς πληροφορίες, σχετικά με άλλα βουνά στην αρχαία Θράκη, που ήταν γνωστά ως ιερά υψίπεδα, στα οποία διεξάγονταν διάφορες λατρευτικές δραστηριότητες. Μεταξύ των πιο γνωστών είναι το Κωγαίονον, ένα ιερό βουνό στη βορειοανατολική Θράκη, στο οποίο λατρευόταν η ανδρική θεότητα «Ζάλμοξις» (13) (Σημ. δική μου: Το Κωγαίον_ον (στα αρχαία ελληνικά: Κωγαίονον, στην εκλαϊκευμένη ρουμανική μορφή Kogaion ή Kogaionon) ήταν το ιερό βουνό των Γετών και των Δακών, δύο αρχαίων λαών που ανήκαν στον ευρύτερο, θρακικό πολιτισμικό κύκλο).

Ένα άλλο σημαντικό βουνό ήταν το Πάνγαιον (Πάγγαιον) όρος, που βρισκόταν στη νοτιοδυτική Θράκη, το οποίο συνδέεται στενά με τη λατρεία του Ορφέα και του μυθικού βασιλιά των Ηδωνών (Θρακών) Ρήσου (14).

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης το όρος Σάος, (Σάμος, Σαόκε), το ψηλό βουνό της Σαμοθράκης, όπου τελούνταν τα μυστήρια των Μεγάλων Θεών, καθώς και άλλων θεοτήτων που λατρεύονταν στο νησί (15).

Ο κατάλογος των βουνών που συνδέονται με διάφορες λατρείες στην αρχαία Θράκη θα μπορούσε να επεκταθεί, αλλά δεν υπάρχουν σαφείς πληροφορίες ότι (οι λατρείες αυτές) συνδέονταν άμεσα με γυναικείες θεότητες. Επομένως, μπορεί κανείς μόνο να υποθέσει ότι αυτά τα βουνά ενδεχομένως αντιπροσώπευαν ανεικονικές απεικονίσεις ορεινών θεαινών (γυναικείων θεοτήτων), όπως συνέβαινε με το Ρησκύνθιον και το όρος Γάνος. Στο πλαίσιο όλων αυτών των γραπτών πηγών, ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο μεγάλος αριθμός θρακικών ιερών που βρίσκονται σε βουνά και βραχώδεις ορεινές περιοχές, τα οποία καταδεικνύουν σαφώς τον ιερό χαρακτήρα των τόπων αυτών (16). Επίσης, είναι δυνατόν να υποθέσουμε ότι οι πολυάριθμοι τύμβοι της αρχαίας Θράκης ενδέχεται να συμβόλιζαν ιερά βουνά και, αν ισχύει αυτό, αυτά τα ταφικά μνημεία θα μπορούσαν να σχετίζονται με ορισμένες λατρείες γυναικείων θεοτήτων των βουνών, πέρα από τις ταφικές τους λειτουργίες (17).

Παρόμοιες θρησκευτικές αντιλήψεις στην αρχαία Θράκη θα πρέπει να μελετηθούν σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο. Φυσικά, οι πιο στενές παραλληλίες ενδέχεται να βρίσκονται στη λατρεία της φρυγικής Μεγάλης Θεάς Κυβέλης, η οποία συνήθως ταυτίζεται μ’ ένα βουνό που φέρει το ίδιο όνομα (18). Σε μια σειρά επιγραφικών μαρτυριών από τη Μικρά Ασία, που χρονολογούνται στον 4ο–3ο αιώνα π.Χ. και στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο, η θεά ονομαζόταν Μήτηρ Όρεία (19). Ο Διόδωρος επίσης μαρτυρεί ότι η Κυβέλη ήταν γνωστή ως «Ορεία Μήτηρ» (20) και περιγράφει ένα βουνό που ονομαζόταν Κύβελος, η θεά δε, πήρε το όνομά της από αυτό το βουνό (21). Τα Όρη «Κυβέλοι» αναφέρονται στα «Ορφικά Αργοναυτικά» (22), ενώ ο Ηρωδιανός περιέγραψε την «Κύβελα» ως «πόλις εις την Φρυγίαν και όρος Ιερόν» (23) και ανέφερε επίσης το ιερό όρος «Κυβέλοι» (24). Αργότερα, οι πληροφορίες του Ηρωδιανού επαναλήφθηκαν από τον Στέφανο τον Βυζάντιο (25), ενώ ο Ησύχιος περιέγραψε την Κυβέλη ως «ένα βουνό στη Φρυγία, με σπηλιές και τάφους» (26), όπως αναφέρθηκε παραπάνω. Όλες αυτές οι πηγές καταδεικνύουν σαφώς τη ορεινή διάσταση της θεάς.

Σύμφωνα με αυτές τις ιδέες, ορισμένα επίθετα της Μεγάλης Θεάς στη Μικρά Ασία είναι επίσης σημαντικά. Ο Στράβων έγραψε ότι σ’ έναν λόφο κοντά στην Λάμψακο υπήρχε ένα ιερό της «Μητρός Θεών», που ονομαζόταν Τήρεια (27). Ταυτόχρονα, το βουνό της θεάς Τηρείας βρισκόταν κοντά στην Κύζικο, ήταν γνωστό στον Όμηρο (28) και περιγράφηκε εκ νέου από το Στράβωνα (29). Αργότερα, ο Ησύχιος έγραψε ότι η Τηρεία ήταν ένα βουνό στην Τρωάδα (30). Πολύ σαφείς ενδείξεις προέρχονται επίσης από ορισμένες επιγραφικές μαρτυρίες. Έτσι, σε πολυάριθμες επιγραφές η Μήτηρ Θεών ονομαζόταν «Σιπυληνή» (31), όνομα που προφανώς προέρχεται από το όρος Σίπυλος, και με παρόμοιο τρόπο η Μεγάλη Θεά ονομαζόταν με μια άλλη επίκληση βουνού: «Δινδυμήνη» (31), που προέρχεται από το Δίνδυμον (Δίνδυμα). Πράγματι, αυτός ο τρόπος, με τον οποίο αποδίδεται στη θεά ένα όνομα που προέρχεται από διάφορα βουνά της Μικράς Ασίας, περιγράφεται αναλυτικά από τον Στράβωνα (33).

Όλα αυτά τα τεκμήρια σχετικά με τις λατρείες των θεών των βουνών πιθανώς αντανακλούν κάποιες σχέσεις μεταξύ των αρχαίων Φρυγών και των Θρακών, και ίσως μάλιστα να υποδηλώνουν ότι οι ρίζες του φρυγικού λαού βρίσκονται στα Βόρεια Βαλκάνια, όπως μαρτυρούν λογοτεχνικές πηγές και επιβεβαιώθηκε πρόσφατα από αρχαιολογικό υλικό από το Γόρδιο (34). Από την άλλη πλευρά, η φρυγική «Μήτηρ Όρεία» φαίνεται να επηρεάζει έντονα την ελληνική λογοτεχνία και λατρεία, κάτι που επιβεβαιώνεται με μεγαλύτερη σαφήνεια στην εικόνα της θεάς Ρέας, η οποία αποκαλείται «Ορεία Μήτηρ». Μια παρόμοια συγκρητική διαδικασία μπορεί να ανιχνευθεί στα λογοτεχνικά έργα του τέλους του 5ου αιώνα π.Χ. Έτσι, ο Αριστοφάνης (35) και ο Ευριπίδης (36) περιέγραψαν τη Ρέα (που σχετιζόταν με την Κυβέλη) ως «Μήτηρ (Μάτηρ) Όρεία», ενώ σε μια άλλη τραγωδία του Ευριπίδη, η θεά αποκαλούνταν «Όρεία Μάτηρ θεών» (37). Στην πραγματικότητα, η λογοτεχνική εικόνα της Ρέας ως «Ορείας Μητρός» δημιουργήθηκε πιθανόν στις ζώνες αλληλεπίδρασης της Μικράς Ασίας, όπου την ιδέα αυτή (οι Έλληνες) είχαν δανειστεί από μη ελληνικούς λαούς. Μια παρόμοια υπόθεση μπορεί να υποστηριχθεί από ένα σχόλιο στον Απολλώνιο τον Ρόδιο (38), που αναφέρεται σ ένα ιερό της Όρείας Μητρός στο Σαγγάριο (ποταμό), το οποίο περιγράφεται από τον Έλληνα λογογράφο Ξάνθο από τη Λυδία, ο οποίος έζησε τον 6ο-5ο αιώνα π.Χ.

Η λογοτεχνική εικόνα της «Ορείας Μητρός» επιβίωσε μέχρι τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορική περίοδο, όπως μαρτυρεί ο Αντίστιος (39): «Όρεία Μήτηρ θεών», καθώς και στους Ορφικούς Ύμνους, όπου η Ρέα περιγράφεται ως «Μήτηρ Όρειομανής». Είναι ενδιαφέρον ότι σ’ έναν άλλο Ορφικό Ύμνο, η Γαία θεωρούνταν επίσης, με παρόμοιο τρόπο, «Μήτηρ Όρέων», και σε μεταγενέστερη περίοδο ο Ευσέβιος (42) αποκαλούσε την Θεά «Παμμήτωρ Ορέων».

Όλοκληρώνοντας αυτό το άρθρο, αξίζει ν’ αναφερθεί μια ακόμη επιγραφική μαρτυρία. Σ΄ ένα αργυρό κύπελλο της Ύστερης Ελληνιστικής περιόδου, από τη Συλλογή των Barbara και Lawrence Fleischman, είναι χαραγμένη μια σύντομη επιγραφή: Κοτεους Μητρός Όρέας – που μεταφράζεται ως «Κοτέους [γιου/υπηρέτη] της Μητέρας του Βουνού». Και παρότι η προέλευση του θησαυρού είναι άγνωστη, είναι πιθανό να υποθέσουμε ότι το σκεύος προέρχεται είτε από τη Μικρά Ασία είτε από την αρχαία Θράκη. Και στις δύο περιπτώσεις, ωστόσο, η επιγραφή αυτή αποτελεί αξιοσημείωτη μαρτυρία για τις θρησκευτικές αντιλήψεις και τις λατρείες που σχετίζονται με την ορεινή μορφή της θεάς. Μια μελλοντική σύγκριση, μεταξύ των γραπτών πηγών που αναφέρονται εδώ και του αρχαιολογικού υλικού, μπορεί να συμβάλει στο σαφέστερο προσδιορισμό της λατρείας των ορεινών γυναικείων θεοτήτων στην αρχαία Θράκη και της σχέσης τους με άλλες γυναικείες θεότητες, που λατρεύονταν στη Μικρά Ασία και την Ελλάδα.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ



(1) Νίκανδρος, Θηριακά, Ι, 459-462 Gow-Scholfield· Σχόλια Νικάνδρου, Θηριακά, Ι, 459-462 Gow-Scholfield.

(2) Ο.π.· Τίτος Λίβιος, XXXVIII, 41, 4 Muller.

(3) Οι κύριες πηγές για τη Ζηρύνθια συγκεντρώνονται στο: D. Detschew, Die thrakischen Sprachreste, Βιέννη, 19762, σ. 184-185· βλ. επίσης Λυκόφρωνος, Αλεξάνδρα, 72-80 Scheer· Νίκανδρος, Θηριακά., I, 462-463 Gow-Scholfield· Σχόλια στον Αριστοφάνη, Pax, 277-278, Koster· Νόννος, «Διoνυσιακά», XIII, 400, Keydell.

(4) Ο.π.

(5) Ησύχιος, λήμμα «Κυβέλα», Alberti.

(6) A. Dumont, «Melanges d' archeologie et d’epigraphie», Παρίσι, 1892, σ. 420, σημ. 88α.

(7) Σχετικά με το θρακικό προσωπικό όνομα Σεύθης, βλ. Detschew, ο.π. (σημ. 3), σ. 434-437.

(8) Ό. π., σ. 99 με τις πηγές σχετικά με το όρος Γάνος και τη γύρω περιοχή, που ονομάζεται Γανιάδα· για τη Γανιάδα και έναν οικισμό που ονομάζεται Γάνος βλ. Ξενοφ. Ανάβ., VII, 5, 8 Masqueray και Αισχίν., Κατά Κτησιφώντος. ΙΙΙ, 82, 6 Blass.

(9) Ξενοφ., «Ανάβαση», VII, 1, 14 Masqueray· βλ. επίσης N. Theodossiev, «The Sacred Mountain of the Ancient Thracians», στο Studia in honorem Alexandri Fol, Σερδική, 1995 (Thracia 11), σ. 371-384.

(10) Δημοσθένης, «Κατά Αριστοκράτους», 104 Blass· Philip, ΙΙΙ, 15 Croiset.

(11) Αισχίνης, II. Περί της παραπρεσβείας, 90 Martin-Bude,

(12) Στράβων, VII, αποσπ. 56 Meineke.

(13) Detschew, ο.π. (σημ. 3), σ. 273 σχετικά με το όρος Κογαίονον και σ. 173-175 σχετικά με τη λατρεία του Ζάλμοξη.

(14) Ο.π., σ. 349-350 σχετικά με το όρος Πάγγαιον και σ. 395-397 σχετικά με τον Ρήσο· βλ. επίσης [Ευριπίδου], Ρήσος, 963-973 Ebener σχετικά με τη λατρεία του Ρήσου στο Πάγγαιον και Αισχύλ., Βασσαρίδες, αποσπ. 83, Mette, σχετικά με τον Ορφέα, που τιμά τον Ήλιο-Απόλλωνα στο Πάγγαιο

(15) N. Lewis, Samothrace, The Ancient Literary Sources, Νέα Υόρκη, 1958 (Samothrace I), σ. 4, σημ. 7, σ. 7, σημ. 16-18, σ. 18-19, σημ. 39, σ. 20, σημ. 42, σ. 21-22, σημ. 45-46 και σ. 38-39, σημ. 83 σχετικά με το όρος Σάος και διάσπαρτα σημεία με αρχαία λογοτεχνικά κείμενα για τις λατρείες της Σαμοθράκης· σχετικά με τα μυστήρια των Μεγάλων Θεών βλ.: S.G. Cole, Theoi Megaloi. The Cult of the Great Gods at Samothrace, Leiden, 1984, διάσπαρτα σημεία.

(16) M. Domaradzki, «Sanctuaires thraces du IIe - Ier millénaire av. n.e.», Acta Archaeologica Carpathica 23 (1986), σ. 89-100· ο ίδιος, «Les lieux de culte thraces (deuxième moitié du IIe - Ier mill. av. J.C.)», Helis 3, 1 (1994), σ. 69-108.

(17) Για μια τέτοια πιθανότητα, βλ. Theodossiev, «The Sacred Mountain» (σημ. 9)· ο ίδιος, North-Western Thrace from the Fifth to First Centuries BC, Οξφόρδη, 2000 (BAR Inter. Ser. 859), σ. 53-55.

(18) C. Brixhe, «Le nom de Cybele», Die Sprache 25 (1979), σ. 40-45· L. Zgusta, «Weiteres zum Namen der Kybele», Die Sprache 28 (1982), σ. 171-172.

(19) M.J. Vermaseren, Corpus Cultus Cybelae Attidisque. I. Asia Minor, Leiden, 1987, σ. 79, σημ. 242 από την Χαλκηδόνα· σ.

(20) Διόδωρος Σικελιώτης, ΙΙΙ, 58, 3 Vogel.

(21) Ο.π., ΙΙΙ, 58, 1 Vogel.

(22) Ορφέως Αργοναυτικά, 21-23 Abel.

(23) Ηρωδιανού, Περί καθολικής προσόδου, Ι, 381 Lentz.

(24) Ο.π., I, 322 Lentz.

(25) Στέφανος ο Βυζάντιος, λ.τ. ΚΥΒΕΛΕΙΑ Meineke.

(26) Ησύχιος, λ.τ. Κύβελα Alberti.

(27) Στράβων, XIII, 1, 17 Meineke· βλ. A.B. Cook, Zeus. A Study in Ancient Religion. II, Κέιμπριτζ, 1925, σ. 697.

(28) Όμηρος, Ιλ. II, 828-830 Ameis-Hentze.

(29) Στράβων, XII, 4, 6· XIII, 1, 10 και 17 Meineke.

(30) Ησύχιος, λ.τ. Τήρεια, Alberti.

(31) Vermaseren, ο.π. (σημ. 19), σ. 31, σημ. 80 από τον Geveze· σ. 101-163, σημ. 543-546, σ. 164-165, σημ. 549-551, σ. 167, σημ. 555, σ. 169, σημ. 564, σ. 171-172, σημ. 571, σ. 172-173, σημ. 575-576, σ. 174-175, σημ. 580, σ. 175-176, σημ. 582-584 από τη Σμύρνη.

(32) Ο.π., σ. 81, σημ. 251 από την Απάμεια Μυρλέα (;); σ. 96, σημ. 290 από την Κύζικο· σ. 230-231, σημ. 765 από το Καρίκ Σαράι· σ. 238-239, σημ. 791 από τη Λαοδίκεια Κομβούστα· βλ. Ηρωδιανός, περί καθολικής προσόδου, I, 333 και 382, Lentz και Στέφανος ο Βυζάντιος, s.v. Δίνδυμα, Meineke.

(33) Στράβων, X, 3, 12, Meineke.

(34) L.E. Roller, «Phrygian Mother Goddess and her Thracian Connections» (Η φρυγική μητέρα-θεά και οι θρακικές της συνδέσεις), στο Όγδοο Διεθνές Συνέδριο Θρακολογίας. Θράκη και Αιγαίο (Περιλήψεις), Σόφια - Γιάμπολ, 2000, σ. 76-77· O.W. Muscarella, «The Iron Age Background to the Formation of the Phrygian State», BASOR 299-300 (1995), σ. 91-101.

(35) Αριστοφάνης, Όρνιθες., 746 Hall-Geldart.

(36) Ευρυπίδη, Κρήσσαι., αποσπ. 472 Nauck 2· Ιππόλυτος, 143-144 Nauck.

(37) Ευρ., Ελένη, 1301-1302 Kannicht.

(38) Παλαιός σχολιαστής στον Απολλώνιο Ρόδιο, Αργοναυτικά, II, 7

(39) Antist, «Ep», 1-2 Waltz.

(40) Ορφικοί Ύμνοι, XXXI. Ύμνος στους Κούρητες, 5 Quandt.

(41) Ορφικοί Ύμνοι, XV. Διός, 4 Quandt.

(42) Ευσέβ., Προετοιμασίες για το Ευαγγέλιο, III, 9, σ. 100α-105δ, Dindorf.

(43) A Passion for Antiquities. Ancient Art from the Collection of Barbara and Lawrence Fleischman, Malibu, 1994, σ. 229-231· βλ. μια λεπτομερή μελέτη των επιγραφών στο N. Theodossiev, «KOTEOYC ΗΛΙΟΥ και KOTEOYC MHTPOC OPEAC», Hermes 129, 2 (2001), σ. 279-283.







Παρασκευή 23 Οκτωβρίου 2026



ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΤΟΥ ΓΑΝΟΥ (ΠΑΡΑΛΙΑΣ ΚΩΜΟΠΟΛΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ ΚΑΙ ΤΟΠΟΥ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΑΤΕΡΑ ΜΟΥ), ΟΙ ΑΜΦΟΡΕΙΣ (ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΆΣ ΤΟΥ) ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ



Αγαπητοί φίλοι, (και απευθύνομαι ιδιαίτερα σε όσους έλκετε την καταγωγή σας από την Ανατολική Θράκη και κυρίως από τα Γανόχωρα της Προποντίδας), αναρτώ σήμερα, σε δική μου μετάφραση, την παρακάτω επιστημονική εργασία της Nergis Gunsenin, που δημοσιεύτηκε, σε γαλλική γλώσσα, στην Academia.edu., μετά από άδεια που μου παραχώρησε ευγενικά η αξιόλογη αυτή επιστήμονας.

Είναι, κατόπιν αυτού, μεγάλη η τιμή και ιδιαίτερη η χαρά μου, που παρά τις μακρόχρονες έρευνές μου για την ιστορία του τόπου καταγωγής μου, ήρθε στα χέρια μου μια τέτοια επιστημονική εργασία, που περιέχει πλήθος άγνωστων σε μένα και, πιστεύω, σε όλους σας, ιστορικών στοιχείων, σχετικά με την παραγωγή και εμπορία κρασιού στον Γάνο (και κατ’ επέκταση και) στα υπόλοιπα Γανόχωρα της Ανατολικής Θράκης.

Πριν όμως σας παραθέσω την επιστημονική μελέτη, οφείλω να πω λίγα λόγια για την επιστήμονα που την εκπόνησε:

Η Nergis Gunsenin αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης με πτυχίο στην Κλασική Αρχαιολογία και απέκτησε το μεταπτυχιακό και το διδακτορικό της δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο του Παρισιού Ι Panthéon-Sorbonne στη Βυζαντινή Ιστορία και Αρχαιολογία (υπό την επίβλεψη των Hélene Ahrweiler και Jean-Pierre Sodini) καθώς και στη Ναυτική Αρχαιολογία (υπό την επίβλεψη του Eric Rieth). Η διδακτορική της διατριβή με τίτλο «Βυζαντινοί αμφορείς (10ος–13ος αιώνας): Τυπολογία, Παραγωγή και Κυκλοφορία με βάση τις Τουρκικές Συλλογές» αναγνωρίζεται διεθνώς, ενώ οι αμφορείς αυτών των περιόδων —είκοσι οκτώ τύποι— φέρουν το όνομά της (τέσσερις κύριοι τύποι αμφορέων).

Από το 1991 διεξάγει έρευνα σχετικά με τους κλιβάνους αμφορέων και τα ναυάγια του Μεσαίωνα στην περιοχή της θάλασσας του Μαρμαρά (αρχαία Προποντίδα). Χάρη στις μελέτες της, διαθέτουμε πλέον έναν λεπτομερή υποβρύχιο αρχαιολογικό χάρτη της θάλασσας αυτής. Τα αποτελέσματα της έρευνάς της έχουν παρουσιαστεί προφορικά σε διάφορα διεθνή συνέδρια και έχουν δημοσιευτεί ευρέως σε επιστημονικά και ευρέως διαδεδομένα έντυπα.

Η Δρ. Gunsenin διδάσκει υποβρύχια αρχαιολογία στο Πρόγραμμα Υποβρύχιας Τεχνολογίας του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης από το 1991, ενώ από το 1994 έως το 1999 δίδαξε «Ανατολικούς Πολιτισμούς» στο Πανεπιστήμιο Bogazici. Είναι επίσης συνεργάτιδα ερευνήτρια του Ιδρύματος Γαλλικών Ανατολικών Σπουδών στην Τουρκία, Επίκουρη Καθηγήτρια στο Ινστιτούτο Ναυτικής Αρχαιολογίας (INA), Συμβουλευτική Συντάκτρια στο Διεθνές Περιοδικό Ναυτικής Αρχαιολογίας (IJNA) και έχει διδάξει ως προσκεκλημένη καθηγήτρια σε διάφορα ξένα πανεπιστήμια.

Αφού συμμετείχε σε πολλές υποβρύχιες ανασκαφές σε όλη την Ευρώπη, διεξήγαγε την πρώτη υποβρύχια ανασκαφή στην Τουρκία, στο ναυάγιο «ÇAMALTI BURNU I». Τα μέλη της ομάδας της στο Çamaltı διεξάγουν τώρα τις ανασκαφές στο Yenikapı, στο Portus Theodosiacus (Θεοδοσιανό λιμένα) της Κωνσταντινούπολης, όπου η ίδια διετέλεσε πανεπιστημιακή σύμβουλος κατά τα έτη 2006 και 2007 (http://www.yenikapiwrecks.com).

Αν σας ενδιαφέρουν οι υποβρύχιες έρευνες της προαναφερθείσας επιστήμονα, μπείτε στην ιστοσελίδα της: https://www.nautarch.org

Όσον αφορά το περιεχόμενο της μελέτης, σας επισημαίνω ιδιαίτερα τις πρώτες έρευνες που έγιναν από την κ. Nergis Gunsenin στα Μοναστήρια του Γάνου, που βρίσκονταν στο καλούμενο Ιερό Όρος, καθώς και στην ελληνική επιγραφή που βλέπετε στην τελευταία φωτογραφία της μελέτης, η οποία, φυσικά, δεν βρίσκεται στην αρχική θέση της στον Γάνο, αλλά σε κάποιο μουσείο και στην οποία αναφέρονται τα εξής:

AYTH H ΒΡΥΣΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗΚΕ ΜΕ ΔΑΠΑΝΕΣ ΤΟΥ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΓΑΝΟΥ ΚΑΙ ΧΩΡΑΣ ΚΥΡΙΟΥ ΝΕΟΦΥΤΟΥ ΤΟΥ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΣΥΓΓΕΛΟΥ ΚΥΡ ΣΑΜΟΥΗΛ, ΩΣ ΜΝΗΜΟΣΥΝΟ ΥΠΕΡ ΑΥΤΩΝ: 20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ ΤΟΥ 1755

ΚΑΙ ΤΩΡΑ, ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ:

Ο ΟΙΝΟΣ ΤΟΥ ΓΑΝΟΥ:

ΟΙ ΑΜΦΟΡΕΙΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ

Της Nergis GUNSENIN

Αυτές οι σελίδες αποτελούν μια μικρή απόδειξη της ευγνωμοσύνης μου προς την κυρία Ahrweiler (πρόκειται για την κ. Ελένη Γλυκατζή – Αρβελέρ), η οποία διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην εκπαίδευσή μου, ως αρχαιολόγου με ειδίκευση στο Μεσαίωνα. Ιδιαίτερα η ανάγνωση του βιβλίου της με τίτλο «Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία και η θάλασσα» μου επέτρεψε να κατανοήσω την οικονομική σημασία της θάλασσας και με ώθησε να ξεκινήσω υποβρύχιες έρευνες στη θάλασσα του Μαρμαρά, προκειμένου ν αναδείξω το βυζαντινό θαλάσσιο εμπόριο κατά τον 11ο και 12ο αιώνα.

Θα ήθελα να την ευχαριστήσω ειλικρινά, για τον χρόνο και την προσοχή που μου αφιέρωσε. Οι συμβουλές της μου έδιναν πάντα νέα ώθηση στις έρευνές μου.

Το (όρος) Γάνος, στη βόρεια ακτή της Προποντίδας, ήταν ένα ιερό βουνό κατά τον Μεσαίωνα, το οποίο λατρεύονταν από τους ναυτικούς που διέσχιζαν τα στενά. (Σημ. δική μου: Πρόκειται για το Ιερόν όρος, το οποίο οι Οθωμανοί ονόμαζαν Tekfur dag). Στην ίδια την τοποθεσία του (όρους) Γάνος, το σημερινό Gazikoy (εννοεί το χωριό Γάνος), υπήρχε από τον 10ο αιώνα ένα σημαντικό μοναστικό κέντρο, συγκρίσιμο μ’ εκείνα της Βιθυνίας και του Αγίου Όρους. Ωστόσο, τα σωζόμενα έγγραφα, σχετικά με αυτές τις (μοναστικές) κοινότητες είναι ελάχιστα: Mερικές αναφορές σε κείμενα και μερικές αποσπασματικές σφραγίδες αποτελούσαν μέχρι σήμερα το σύνολο των γνώσεών μας για την ιστορία του (1).

Οι έρευνες που πραγματοποίησα στην περιοχή του (όρους) Γάνος μας επιτρέπουν σταδιακά να γνωρίσουμε καλύτερα την υλική ζωή της περιοχής, από τη μεσοβυζαντινή εποχή και μετά.



Γάνος: οι αμπελώνες

Είναι πλέον σαφές ότι η περιοχή του Γάνου αποτελούσε ένα μεγάλο κέντρο οινοπαραγωγής, (που ήταν) υπό τη διαχείριση των μοναχών, αν και οι πηγές δεν παρέχουν πολλές πληροφορίες σχετικά με αυτό το θέμα (2). Αυτή η ευημερία, που οφειλόταν εν μέρει στην αμπελουργία, ήταν ακόμη εμφανής κατά την οθωμανική εποχή, όταν οι ελληνικές πόλεις Περίστασις (Sarkoy), Μιριόφυτο (Murefte) και Χώρα (Hoskoy) απλώνονταν κατά μήκος της ακτής. Ακόμη και σήμερα, η αμπελουργία αποτελεί βασική πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της περιοχής. Μονάδες παραγωγής κρασιού λειτουργούν στην ακτή, υπό τη διαχείριση του τουρκικού κράτους (TEKEL) και ιδιωτικών εταιρειών (DOLUCA, KUTMAN, MELEN). Καλλιεργούνται τοπικές ποικιλίες σταφυλιών (Yapikcak, Cavus kurt, Karalahana), καθώς και ποικιλίες γαλλικής προέλευσης (Cardinale, Amphonse, Muscat, Gamay, Saint-Emilion).

Η πιο παραγωγική αμπελουργική περιοχή είναι το τρίγωνο Hoskoy – Gazikoy (Χώρας - Γάνου) (ολόκληρη η ακτή) και Guzelkoy ή Melen (Μηλιό), ένα ορεινό χωριό, που βρίσκεται ανάμεσα στο Γάνο και την Χώρα (Gazikoy – Hoskoy). Οι κοιλάδες, που ανηφορίζουν από αυτά τα δύο χωριά προς το Μηλιό έχουν τις πλαγιές τους καλυμμένες με αμπέλια. Το καλοκαίρι του 1993, πραγματοποίησα δύο ερευνητικές αποστολές σε αυτά τα βουνά, για να εντοπίσω τα ερείπια μοναστηριών. Ξεκίνησα από τις δύο κοίτες του ποταμού του Γάνου (Gazikoy), που είναι ξερές κατά τη διάρκεια της ζεστής περιόδου. Στα βουνά εντόπισα πολλά υπολείμματα περιφράξεων και αναβαθμίδων, που αντιστοιχούν σ’ εγκαταλελειμμένους αγρούς και οι οποίες θα μπορούσαν, τελικά, να χρονολογούνται από την εποχή των μεσαιωνικών μοναστηριών. Πιο διεξοδικές έρευνες θα επέτρεπαν αναμφίβολα τον εντοπισμό των βυζαντινών αμπελώνων. Όσον αφορά τα ίδια τα μοναστήρια, τελικά βρήκα μόνο λίγα ίχνη των κτιρίων τους. Αναμφίβολα θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί μια πραγματική αναγνώριση και ίσως ανασκαφές, για να γνωρίσουμε καλύτερα τη θέση και την αρχιτεκτονική των μοναστηριών.



Γάνος: κέντρο παραγωγής κεραμικών

Αντίθετα, η παραγωγή κρασιού αναδεικνύεται από τη μελέτη των δοχείων τους, των αμφορέων. Πράγματι, κατάφερα να συσχετίσω τον αρχαιολογικό χώρο του Γάνου με τον τύπο Ι της ονοματολογίας που κατάρτισα στη διατριβή μου για τους βυζαντινούς αμφορείς (3). Με πηλό έντονου κόκκινου-πορτοκαλί χρώματος ή μπεζ καφέ, ενίοτε εύθρυπτο, οι αμφορείς αυτού του τύπου χαρακτηρίζονται από το μικρό τους μέγεθος (ύψος περίπου 40 εκ.), το κοντόχοντρο, ελαφρώς αχλαδόσχημο σχήμα τους, τον κοντό λαιμό τους, τις παχιές λαβές που συνδέουν το λαιμό με τον ώμο και το μεσαίο τμήμα του αγγείου, το οποίο είναι καλυμμένο με πυκνές ραβδώσεις που αραιώνουν προς τον πυθμένα και το λαιμό. Μια ελαφρά στένωση σηματοδοτεί τη σύνδεση μεταξύ του σώματος και του στρογγυλεμένου πυθμένα. Ορισμένοι αμφορείς φέρουν σφραγίδα σε μορφή μονογράμματος ή μεμονωμένων γραμμάτων (ονόματα αγγειοπλαστών;) στον ώμο ή στο χερούλι (εικ. 1). Έχουμε τη βεβαιότητα ότι αυτοί οι αμφορείς περιείχαν κρασί, καθώς, σε ορισμένα ναυάγια, σπασμένες αμφορείς αυτού του τύπου αποκαλύπτουν στο εσωτερικό τους μια επίστρωση ρητίνης, που εξασφάλιζε τη στεγανότητά τους.

Η μαζική παρουσία αυτών των αμφορέων σε μια αποθήκη της περιοχής (του Γάνου), τη οποία αποκάλυψε η διάνοιξη ενός σύγχρονου δρόμου, επέτρεψε τη σύνδεση του αμφορέα με την περιοχή. Οι επιφανειακές έρευνες και η γεωφυσική ανίχνευση έριξαν φως στη σπουδαιότητα της παραγωγής της περιοχής. Οι σημερινοί οικισμοί Hoskoy (Χώρα) και Gazikoy (Γάνος) ιδρύθηκαν πάνω στα εργαστήρια. Αυτά εκτείνονται επίσης στους αγρούς μεταξύ των δύο χωριών, σε μια απόσταση 5 χιλιομέτρων. Το νερό των βουνών στην περιοχή του Γάνου είναι πολύ πλούσιο σε μέταλλα. Αυτή η φυσική ιδιαιτερότητα θα μπορούσε επίσης να αποτελεί έναν από τους λόγους της συνέχειας της κεραμικής παραγωγής, που προκύπτει, για τους αμφορείς, από οθωμανικά έγγραφα (4). Ο μοναδικός κεραμίστας του Hoskoy (Χώρας) που εξακολουθεί να δραστηριοποιείται, αναφέρει ότι, λόγω αυτού του πλούτου, δεν χρειάζεται να προσθέσει κανένα απολιπαντικό στον πηλό (εικ. 2). Απομιμήσεις αυτών των αμφορέων κατασκευάζονταν επίσης στο νησί Μαρμαρά (Προκόννησος): Εκεί έχουν εντοπιστεί δύο κλίβανοι (5) (χάρτης Α).

Είναι, ως εκ τούτου βέβαιο ότι η αμπελουργία, την οποία ξεκίνησαν οι μοναχοί στο όρος του Γάνου οδήγησε στη δημιουργία ενός χωριού και στη μαζική παραγωγή αμφορέων, που προορίζονταν για το εμπόριο κρασιού. Ωστόσο, οι κλίβανοι χρησιμοποιήθηκαν επίσης, και για μεγάλο χρονικό διάστημα, για την παραγωγή άλλων ειδών κεραμικών, και ιδίως πολλών εφυαλωμένων κεραμικών, όπως κατέδειξε μια έρευνα που διεξήγαγα μαζί με τον P. Armstrong. Η παραγωγή εφυαλωμένων κεραμικών στο Γάνο ξεκίνησε, με μια μικρή καθυστέρηση σε σχέση με την παραγωγή των αμφορέων, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Αλέξιου Κομνηνού. Οι αγγειοπλάστες αφομοίωσαν γρήγορα τις βασικές τεχνικές κατασκευής αυτών των νέων προϊόντων, αλλά δεν κατάφεραν ν’ αναπαράγουν τα κομψά μοτίβα των πιο πολυτελών σκευών (όπως, για παράδειγμα, τα κουφικά μοτίβα - σημ. δική μου: πρόκειται για διακοσμητικά σχέδια, που μιμούνται την αρχαία αραβική – κουφική - γραφή). Αυτό φαίνεται να υποδηλώνει μάλλον μια τοπική διάδοση. Και πάλι, η παραγωγή πρέπει να συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας, με μια σύντομη διακοπή στο τέλος της βυζαντινής περιόδου, πιθανότατα λόγω των αναταραχών που προκάλεσαν οι επιδρομές των Καταλανών μισθοφόρων.



Το λιμάνι του Γάνου και η διανομή του κρασιού

Το λιμάνι του Γάνου πρέπει να βρισκόταν στον πρώτο κόλπο του Gazikoy (εννοεί το σημερινό χωριό, δηλ. τον άλλοτε ελληνικό Γάνο), στην έξοδο από την Ραιδεστό (στα βορειοανατολικά), ο οποίος (κόλπος) προστατεύεται από τα όρη του Γάνου. Οι καταδύσεις στον κόλπο, σε βάθος δεκαπέντε μέτρων και σε απόσταση διακοσίων μέτρων, αποκάλυψαν την ύπαρξη λαξευμένων λίθων, που βρίσκονται σε βάθος 2 έως 6 μέτρων και φαίνεται να προορίζονταν για την κατασκευή μιας τεχνητής προβλήτας. Δεν είναι ορατό κανένα άλλο αρχαιολογικό εύρημα: Επρόκειτο απλώς για ένα καταφύγιο για τα σκάφη, χωρίς κατοικίες (οι μοναχοί διέμεναν στα μοναστήρια του όρους Γάνος).

Προκειμένου να προσδιορίσουμε τη θέση του λιμανιού του Γάνου, πραγματοποιήσαμε υποβρύχιες καταδύσεις γύρω από το στενό του Μαρμαρά, με σκοπό να εντοπίσουμε τυχόν ναυάγια, που θα μπορούσαν να περιέχουν αμφορείς προερχόμενους από τον Γάνο: Πράγματι – όπως θα δούμε στη συνέχεια – αυτοί οι αμφορείς ήταν πολύ διαδεδομένοι όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη, αλλά και στις πόλεις της Μαύρης Θάλασσας. Η μόνη δυνατή διαδρομή, που επέτρεπε σ’ αυτούς τους αμφορείς να φτάσουν σ’ αυτές τις πόλεις ήταν η δίοδος του Βοσπόρου. Δεδομένου ότι τα νησιά της θάλασσας του Μαρμαρά είναι οι μόνες πιθανές στάσεις και ότι συχνά πνέει ισχυρός βόρειος άνεμος, υπέθεσα ότι θα ήταν δυνατό να βρεθούν στην περιοχή ναυάγια φορτωμένα με αμφορείς από το Γάνο. Οι καταδύσεις που πραγματοποιήσαμε γύρω από το νησί του Μαρμαρά επιβεβαίωσαν αυτή την υπόθεση. Σε μόλις δύο ερευνητικές εκστρατείες (καλοκαίρια του 1993 και 1994), εντοπίσαμε επτά ναυάγια, που περιείχαν αμφορείς από τον Γάνο, εκ των οποίων ένα ήταν φορτωμένο με χιλιάδες τεμάχια, δηλαδή ήταν το σημαντικότερο φορτίο που είναι γνωστό, μέχρι σήμερα, από τη βυζαντινή εποχή (εικ. 3) (6).

Αυτοί οι αμφορείς απαντώνται επίσης, σε μεγάλο αριθμό, στην Κωνσταντινούπολη, σε τέτοιο βαθμό, ώστε κάποτε θεωρήθηκε ότι κατασκευάζονταν στην πόλη αυτή. Συγκεκριμένα, βρίσκονται σε μεγάλο αριθμό στο Παλάτι και στην εκκλησία των Μαγγάνων, στα θαλάσσια τείχη, καθώς και στις ανασκαφές του Sarahane (Άγιος Πολύευκτος). Υπάρχουν επίσης επαρκείς ενδείξεις για την ύπαρξή τους στα μουσεία του Tekirdag (Ραιδεστού), της Σινώπης και της Σαμψούντας. Κυκλοφορούσαν πολύ, καθώς βρίσκονται στην Αντιόχεια, στην Πάφο (της Κύπρου), στην Παλαιστίνη, στην Ελλάδα (Αθήνα), στην Ιταλία (Οτράντο) και κυρίως στη Μαύρη Θάλασσα, στη Βουλγαρία (Sozopol - Σωζόπολη, Pliska, Varna, Preslav, Silistra...), στη Ρουμανία (Dinogetia, Mangalia, Capidava, Pacuilullui Soare κλπ.) και στα βόρεια της Μαύρης Θάλασσας (Χερσόνησος, Κερτς). Επίσης, είναι παρόντες στο ναυάγιο του Serce Limani, το οποίο χρονολογείται στις αρχές του 11ου αιώνα, σύμφωνα με τα βυζαντινά νομίσματα και τα γυάλινα βάρη ζύγισης της εποχής των Φατιμιδών (7). Αυτή η χρονολόγηση είναι παρόμοια μ’ εκείνη που προτείνει ο J. Hayes για τα ευρήματα του Sarahane (10ος-11ος αιώνας) (8) (χάρτης Β).

Με λίγη τύχη, μια τυπολογική μελέτη — αυτή των μεσαιωνικών αμφορέων στην Κωνσταντινούπολη και στη Μικρά Ασία — οδήγησε γρήγορα στην ανακάλυψη κλιβάνων, καθώς και μιας γεωργικής έκτασης (σημ. δική μου: αμπελώνων). Αυτή η τελευταία δεν είναι ασήμαντη. Πρόκειται για ένα σημαντικό μοναστικό κέντρο, που εξασφάλισε, όπως και οι μεγάλοι Ρωμαίοι (εννοεί τους Βυζαντινούς) γαιοκτήμονες γύρω από τις επαύλεις τους, την αξιοποίηση μιας εκτεταμένης γεωργικής έκτασης. Βρίσκουμε λοιπόν, όπως και στην Τυνησία ή στην Herault, την ίδια σχέση μεταξύ της παραγωγής αμφορέων και της αξιοποίησης μιας περιοχής (9). Σε μεταγενέστερο στάδιο, παράχθηκαν, κατόπιν τούτου, τοπικές παραλλαγές επιτραπέζιων, εφυαλωμένων σκευών, κάπως σαν τα εκλεκτά σκεύη στις ρωμαϊκές επαρχίες της Τυνησίας (10). Τέλος, η ανακάλυψη ναυαγίων με φορτία αμφορέων επιτρέπει την κατανόηση των μηχανισμών διάδοσης (εννοεί, αυτών και του κρασιού που περιείχαν). Ίσως μάλιστα στο μέλλον να μπορέσουμε να προσδιορίσουμε την προέλευση του πλοίου που μετέφερε αυτό το κρασί σε αμφορείς, μέσω διαδρομών που χρησιμοποιούσαν συχνά οι Γενουάτες.

Ωστόσο, απομένει ακόμη πολύς δρόμος να διανυθεί, μέχρι ν’ αποκτήσουμε μια καλύτερη εικόνα αυτών των σταδίων μιας σημαντικής, περιφερειακής, οικονομικής διαδικασίας. Μόνο μια διεπιστημονική ομάδα θα καταφέρει να την κατανοήσει, σε όλη της την πολυπλοκότητα (εικ. 4).



ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

I. Έδωσα μια γενική εικόνα αυτών των αποτελεσμάτων στο N. GUNSENIN, «Γάνος, κέντρο παραγωγής αμφορέων κατά τη βυζαντινή εποχή», Anatolia Antiqua 2, 1993, σ. 193-201, EAD. Γάνος: Αποτελέσματα των ανασκαφικών εκστρατειών του 1992 και του 1993, Anatolia Antiqua 3, 1995, σ. 165-178 και στο P. ARMSTRONG, N. GUNSENIN, Παραγωγή εφυαλωμένων αγγείων στον Γάνο, ibid., σ. 179-201. Byzantina Sorbonensia 16

2. Σχετικά με την αγροτική ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, βλ. M. KAPLAN, «Οι άνθρωποι και η γη στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, από τον 5ο έως τον 10ο αιώνα». Παρίσι 1992 (Byzantina Sorbonensia 10).

3. Βλ. ston N. GUNSENIN, «Οι βυζαντινoί αμφορείς (10ος-13ος αιώνας): τυπολογία, παραγωγή, κυκλοφορία, σύμφωνα με τις τουρκικές συλλογές», διδακτορική διατριβή του Πανεπιστημίου Παρίσι Ι (Πάνθεον-Σορβόννη), Παρίσι 1990, Εθνικό Εργαστήριο Αναπαραγωγής Διατριβών της Λιλ ΙΙΙ.

4. Πρόκειται για ένα έγγραφο που περιλαμβάνεται σε μητρώο της βασιλείας του Σελίμ Α΄. Βλ. GUNSENIN, «Γάνος, κέντρο παραγωγής», όπως αναφέρεται παραπάνω, σημ. 1, σ. 196.

5. Με μια πρώτη ματιά, ανήκουν σε μικρά εργαστήρια, που μιμούνται τα προϊόντα του Γάνου. Βλ. N. Gunsenin, H. Hatcher, «Συγκριτικές χημικές αναλύσεις των αμφορέων του Γάνου, του νησιού του Μαρμαρά και του ναυαγίου του Sercet Limani (Glass-Wreck)», Anatolia Antiqua 5, 1977, σ. 249-260.

5. Το ναυάγιο του Serce Limani αποτελεί τη μοναδική ανασκαφική μαρτυρία που χρονολογείται στον 11ο* αιώνα: βλ. G. F. BASS, F. H. VAN DOORNINCK, Jr., «An 11th century Shipwreck at Serce Limani, Turkey», IJNA 1978, 7, τεύχ. 2, σ. 119-132. Σύμφωνα με την ανακατασκευή του, το πλοίο είχε μήκος περίπου 15,36 μ. Εκτός από το φορτίο των τριών τόνων γυαλιού και διαφόρων υλικών, ανασύρθηκαν εκατόν δέκα αμφορείς, μεταξύ των οποίων ορισμένοι προέρχονταν από την παραγωγή του Γάνου (βλ. GUNSENIN-HATCHER, Χημικές αναλύσεις [αναφέρεται στην προηγούμενη σημείωση], ενώ, στο ναυάγιο του νησιού Μαρμαρά, εκτιμώ ότι υπήρχαν πάνω από είκοσι χιλιάδες αμφορείς. Αυτή η ανακάλυψη, η οποία είναι προφανώς πολύ μεγαλύτερη, από άποψη μεγέθους, από εκείνη του Serce Limani, ανοίγει νέες προοπτικές για τη μελέτη των διαστάσεων και της χωρητικότητας των εμπορικών πλοίων της εποχής. Οι έρευνες στο ναυάγιο συνεχίζονται. Μια προκαταρκτική έκθεση (Πρόσφατες ανακαλύψεις στο νησί Μαρμαρά [Προκόννησος] κατά τη βυζαντινή εποχή: ναυάγια και σημεία φόρτωσης) πρόκειται να δημοσιευθεί στα Πρακτικά του 7ου Διεθνούς Συμποσίου Ναυτικής Αρχαιολογίας, τα οποία θα εκδοθούν από τις Εκδόσεις του CNRS, σε ειδικό τεύχος του περιοδικού Archaeonautica.

7. G. F. BASS, F. H. VAN DOORNINCK, Jr., ό.π.

8. J. W. HAYES, Excavations at Saraghane in Istanbul. Τόμος 2, The Pottery, Πρίνστον 1992, σ. 70, εικ. 1 και σ. 73.

9. F. LAUBENHEIMER, Η παραγωγή αμφορέων στη Ναρβονική Γαλατία, Παρίσι 1985· D. P. S. PEACOCK, F. BEJAOUI και N. BEN LAZREG, Roman Pottery Production in Central Tunisia, Journ. Rom. Arch. 3, 1990, σ. 58-84.

10. D. P. S. PEACOCK, «Roman Pottery Production»· M. MACKENSEN, «Die spätantiken Sigillata- und Lampentöpfe von El Mahrine (Βόρεια Τυνησία)»








Σάββατο 3 Οκτωβρίου 2026


ΑΓΑΠΗΤΟΙ ΦΙΛΟΙ, ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΣΗΜΕΡΙΝΗ, «ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΗ» ΠΑΡΑΔΟΣΗ, ΑΠΟ ΤΟ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΟ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ, ΣΑΡΑΝΤΑ ΟΚΤΩ (48) ΜΟΝΟ ΚΕΙΜΗΛΙΩΝ, ΑΠΟ ΤΑ ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΚΕΙΜΗΛΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΜΟΝΩΝ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ, ΠΟΥ ΚΛΑΠΗΚΑΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΕΡΘΗΚΑΝ ΣΤΗΝ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ, ΑΠΟ ΤΟΝ ΒΟΥΛΓΑΡΙΚΟ ΣΤΡΑΤΟ ΚΑΤΟΧΗΣ, ΤΗΝ ΜΕΓΑΛΗ ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΟΥ ΕΤΟΥΣ 1917:

Α) ΣΑΣ ΠΑΡΑΘΕΤΩ ΤΙΣ ΔΙΚΕΣ ΜΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ, ΩΣ ΑΠΛΟΥ, ΕΛΛΗΝΑ ΠΟΛΙΤΗ, ΠΡΙΝ ΔΕΚΑΟΚΤΩ (18) ΧΡΟΝΙΑ, ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΑΤΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΚΕΙΜΗΛΙΩΝ ΑΥΤΩΝ ΚΑΙ

Β) ΣΑΣ ΕΠΙΣΗΜΑΙΝΩ ΤΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΛΑΒΑ ΤΟΤΕ, ΑΠΟ ΤΟΝ ΥΠΟΥΡΓΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ κ. ΜΙΧΑΛΗ ΛΙΑΠΗ.

Γ) ΔΙΑΠΙΣΤΩΝΕΤΕ, ΚΑΤΟΠΙΝ ΤΟΥΤΟΥ, ΙΔΙΟΙΣ ΟΜΜΑΣΙ, ΟΤΙ Η ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΠΟΥ ΥΠΟΓΡΑΦΕΤΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΔΕΝ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΝΕΤΑΙ ΚΑΘΟΛΟΥ ΣΤΙΣ ΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΒΕΒΑΙΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΛΑΒΑ ΤΟΤΕ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟ ΤΟΝ κ. ΚΩΣΤΑ ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ, ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ!



Κατά το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας του έτους 2008, (7 έως 10-3-2008), ο Πολιτιστικός Σύλλογος της Ελευθερούπολης πραγματοποίησε εκδρομή στη Σόφια της Βουλγαρίας, στην οποία συμμετείχα. Στη Σόφια, μεταξύ άλλων, επισκεφθήκαμε και το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας και σε κάποιες από τις αίθουσές του είδαμε, εμβρόντητοι, να εκτίθενται, ΣΑΝ Ν’ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, κάποιοι από τους κλεμμένους θησαυρούς της Ιεράς Μονής Εικοσιφοινίσσης του όρους Παγγαίου, (την βλέπετε στην 1η φωτογραφία που αναρτώ), οι περισσότεροι από τους οποίους φέρουν απλώς την υπόμνηση ότι προέρχονται από κάποιο Μοναστήρι με τ’ όνομα «Κοσίνιτζα» (πρόκειται για παραφθορά του ονόματος της Μονής, που χρησιμοποιήθηκε στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας), χωρίς ν’ αναφέρεται η χώρα από την οποία προέρχονται και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο βρέθηκαν στα χέρια των Βουλγάρων!

Ταραγμένος σφόδρα, μόλις επέστρεψα στην Ελευθερούπολη συνέταξα και απέστειλα στον τότε Πρωθυπουργό, κ. Κώστα Καραμανλή, την παρακάτω επιστολή μου, (την οποία βλέπετε και στις 2η έως και 4η από τις αναρτώμενες φωτογραφίες), ενώ όμοια επιστολή απέστειλα και στον τότε Νομάρχη Δράμας και συνάδελφό μου δικηγόρο, κ. Κώστα Ευμοιρίδη, (την βλέπετε στις 5η και 6η από τις αναρτώμενες φωτογραφίες).

Η επιστολή που απέστειλα στον κ. Πρωθυπουργό είχε το εξής περιεχόμενο:



«ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗΣ Ελευθερούπολη, 25 Απριλίου 2008

ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗ

ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ ΚΥΡΙΟ

ΙΩΑΝΝΗ ΦΟΥΣΤΕΡΗ 2 ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

64100 ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΠΟΛΗ ΜΕΓΑΡΟ ΜΑΞΙΜΟΥ

ΤΗΛ. 25920-23273, 6945-231646, ΗΡΩΔΟΥ ΑΤΤΙΚΟΥ 19

2510-836603 106 74 ΑΘΗΝΑ

E-MAIL: trillon@otenet.gr



Κύριε Πρωθυπουργέ,

είμαι γέννημα – θρέμμα Παγγαιορείτης και εκτός από την ενασχόλησή μου ως δικηγόρου, ασχολούμαι αρκετά με την ιστορία του τόπου μου. (Σας εσωκλείω, μάλιστα κι ένα αντίτυπο ενός ιστορικού έργου που έγραψα σε συνεργασία με την φιλόλογο κ. Ελένη Γαραντούδη κι αφορά την ιστορία και τη μυθολογία του Παγγαίου).

Στα πλαίσια της ενασχόλησής μου με την ιστορία του τόπου μου ασχολήθηκα, φυσικά και με την ιστορία της Ιεράς Μονής Εικοσιφοίνισσας του Παγγαίου, καθώς και με την κλοπή εκατοντάδων χειρογράφων, πολύτιμων αντικειμένων κι εκκλησιαστικών κειμηλίων της, από τους Βούλγαρους κατακτητές της Ανατολικής Μακεδονίας, μια κλοπή η οποία έλαβε χώρα τη Μεγάλη Δευτέρα, 27η Μαρτίου του έτους 1917, από μια ληστρική ομάδα Βουλγάρων, καθοδηγούμενη από τον Βούλγαρο κομιτατζή Πανίτσα και υπό την καθοδήγηση κάποιου Τσέχου, καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σόφιας, (ουσιαστικά όμως αρχαιοκαπήλου), ονόματι Valdemar Sihs.

Με το άρθρο 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ, η οποία κυρώθηκε από το Ελληνικό Κράτος με το νόμο 2434 της 25 Μαρτ./23 Ιουλ. 1920, «περί κυρώσεως της μεταξύ των συμμάχων και συνησπισμένων Δυνάμεων και της Βουλγαρίας συνθήκης περί ειρήνης της 14/27 Νοεμ. 1919 (συνομολογηθείσης εν Νεϊγύ)», η Βουλγαρία ανέλαβε την υποχρέωση, να φροντίσει για την επιστροφή στην Ελλάδα, Ρουμανία και στο Σερβο-κροατο-σλοβενιακό κράτος, αντίστοιχα, οποιωνδήποτε εγγράφων προελθόντων από αρχεία και οποιωνδήποτε αντικειμένων αρχαιολογικού, καλλιτεχνικού και ιστορικού ενδιαφέροντος, τα οποία πάρθηκαν και απομακρύνθηκαν από περιοχές αυτών των χωρών, στη διάρκεια του πρώτου παγκόσμιου πολέμου. Ανέλαβε, συνεπώς, την υποχρέωση να επιστρέψει στην Ελλάδα και ό,τι είχε κλέψει από την προαναφερθείσα ιστορική Μονή (και όχι μόνο, αλλά και από την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών κλπ.)

Στα πλαίσια της εφαρμογής του προαναφερθέντος όρου της Διεθνούς Συνθήκης, μετέβη στη Σόφια, το Μάιο του 1923, ο τότε έφορος βυζαντινών αρχαιοτήτων και αργότερα καθηγητής της βυζαντινής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Γεώργιος Σωτηρίου και παρέλαβε μόνο 259 χειρόγραφα, που είχαν αφαιρεθεί από την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, κανένα όμως από τα χειρόγραφα και τα κειμήλια που είχαν κλαπεί από την Ιερά Μονή της Εικοσιφοίνισσας, τα οποία «εμφανίστηκαν» για πρώτη φορά στο ίδρυμα IVAN DUJCEV της Σόφιας μόλις κατά το έτος 1990.

Το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας τρέχοντος έτους, (7 έως 10-3-2008) ο Πολιτιστικός Σύλλογος της Ελευθερούπολης πραγματοποίησε εκδρομή στη Σόφια της Βουλγαρίας, όπου, μεταξύ άλλων επισκεφθήκαμε και το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας και σε κάποιες από τις αίθουσές του είδαμε, εμβρόντητοι, να εκτίθενται, ΣΑΝ Ν’ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, κάποιοι από τους κλεμμένους θησαυρούς της Εικοσιφοίνισσας, οι περισσότεροι από τους οποίους φέρουν απλώς την υπόμνηση ότι προέρχονται από κάποιο Μοναστήρι με τ’ όνομα «Κοσίνιτζα» (πρόκειται για παραφθορά του ονόματος της Μονής, που χρησιμοποιήθηκε στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας), χωρίς ν’ αναφέρεται η χώρα από την οποία προέρχονται και, κυρίως, ο τρόπος με τον οποίο βρέθηκαν στα χέρια των Βουλγάρων!

Κύριε Πρωθυπουργέ,

ως έλκων την καταγωγή σας από το Παγγαίου, αντιλαμβάνεστε πόσο άσχημα αισθανθήκαμε όλοι εμείς οι Ελευθερουπολίτες, οι γεννημένοι στη σκιά του Παγγαίου, όταν είδαμε να παρουσιάζονται, σαν ν’ αποτελούν τμήμα της εθνικής ιστορίας των Βουλγάρων, οι κλεμμένοι θησαυροί του αγαπημένου μας Μοναστηριού! Από τους συμπολίτες μου λοιπόν πήρα εγώ την πρωτοβουλία να σας μεταφέρω το αίτημά μας, που είναι, ασφαλώς και αίτημα όλων των απανταχού Παγγαιορειτών και όλων των φιλοπάτριδων Ελλήνων, να ζητήσετε από την κυβέρνηση αυτής της χώρας που φιλοδοξεί να είναι μέλος της πολιτισμένης Ευρώπης, να σεβαστεί επί τέλους, μέσα στο διάβα της ιστορίας, έστω και μια από τις διεθνείς αλλά και τις ηθικές υποχρεώσεις της και να σπεύσει να επιστρέψει στην πατρίδα μας τους θησαυρούς της ιστορικής Ιεράς Μονής της Εικοσιφοίνισσας του Παγγαίου, τους οποίους τόσο αναίσχυντα έκλεψε το 1917 και τόσο υποκριτικά έκρυψε και κατακράτησε για πολλές δεκαετίες, κατά παράβαση κάθε έννοιας δικαίου και ηθικής, που πρέπει να διέπει τις πολιτισμένες χώρες.

Μ ε τ ι μ ή

ΘΟΔΩΡΟΣ Δ. ΛΥΜΠΕΡΑΚΗΣ»



Το Πολιτικό γραφείο του κ. Πρωθυπουργού, με το υπ’ αρ. πρωτ. Κ 4064/5-5-2008 έγγραφό του, (το οποίο βλέπετε στην 7η φωτογραφία), διαβίβασε την επιστολή μου στον τότε Υπουργό Πολιτισμού, κ. Μιχάλη Λιάπη, λόγω αρμοδιότητος.

Ο Υπουργός Πολιτισμού, με το υπ’ αρ. πρωτ. ΕΜΠ.Πρωτ. 316/9-5-2008 έγγραφό του, (το οποίο βλέπετε στην 8η από τις φωτογραφίες που αναρτώ), διαβίβασε, με τη σειρά του, την επιστολή μου στην Διεύθυνση Μουσείων, Εκθέσεων και Εκπαιδευτικών προγραμμάτων του Υπουργείου του, επίσης λόγω αρμοδιότητος.

Η πιο πάνω Υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού μου απέστειλε, εν συνεχεία, το υπ’ αρ. πρωτ. ΥΠΠΟ/ΓΔΑΠΚ/ΔΜΕΕΠ/Γ2/Φ41/54570/1138/11-6-2008 έγγραφο, (το οποίο βλέπετε στην 9η, αναρτώμενη φωτογραφία) και το οποίο ανέφερε τα εξής, εξόχως ενδιαφέροντα:

«…Η διεκδίκηση ελληνικών ιερών κειμηλίων από τη γείτονα, αποτελεί θέμα ιδιαίτερης σημασίας, το οποίο έχει επανειλημμένως επισημανθεί από την ελληνική πλευρά και συμπεριλαμβάνεται στην ημερήσια διάταξη των συνομιλιών με τη βουλγαρική πλευρά σε επίπεδο εμπειρογνωμόνων. Η μεθόδευση τέτοιων θεμάτων και ο χειρισμός των σχετικών διαδικασιών έχουν έως σήμερα αναληφθεί κυρίως από την Α3 Διεύθυνση Χωρών Νοτιοανατολικής Ευρώπης του Υπουργείου Εξωτερικών, σε συνεργασία οπωσδήποτε με το Υπουργείο Πολιτισμού».

Τέλος, το Γραφείο του Υπουργού Πολιτισμού, με το υπ’ αρ. πρωτ. Ε.Μ.Π./316/08.05.08/20-6-2008 έγγραφό του, (το οποίο βλέπετε στην τελευταία από τις αναρτώμενες φωτογραφίες), μ’ ενημέρωσε ότι «αποτελεί πάγια θέση του Υπουργείου Πολιτισμού η διεκδίκηση αντικειμένων της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς που έχουν απομακρυνθεί από τις εστίες τους. Προς το σκοπό αυτό το Υπουργείο Πολιτισμού προβαίνει στις εκάστοτε απαραίτητες κινήσεις. Το θέμα έχει επανειλημμένως επισημανθεί, τόσο σε υπηρεσιακό όσο και πολιτικό επίπεδο από τις ελληνικές αρχές, αποτελεί δε σταθερό θέμα στην ημερήσια διάταξη των συνομιλιών με την βουλγαρική πλευρά, σε επίπεδο εμπειρογνωμόνων».